AFRYKA. Kontynent położony w większości na półkuli wsch., po obu stronach równika; od Europy oddzielona M. Śródziemnym (najmniejsza odległość wynosi 14 km, w Cieśn. Gibraltarskiej), od Azji M. Czerwonym z Zat. Sueską i Kanałem Sueskim; od zachodu oblewa ją O. Atlantycki, a od wschodu O. Indyjski. Największa rozciągłość południkowa wynosi ok. 8000 km, od przyl. Ras al-Ghiran (37°21’N na północy do Przyl. Igielnego (34°51’S) na południu, a równoleżnikowa ok. 7500 km, pomiędzy przylądkami Almadi (17°33’W) na zachodzie i Hafun (51°23’E) na wschodzie. Pod względem pow. — 30,3 mln km2, A. jest drugim po Eurazji kontynentem Ziemi.

Informacje szczegółowe:

Warunki naturalne

            Wiadomości wstępne

            Ukształtowanie powierzchni

            Budowa i historia geologiczna

            Współczesne procesy geologiczne

            Zasoby geologiczne

            Klimat

            Wody

            Gleby

            Świat roślinny

            Świat zwierzęcy

            Ochrona środowiska naturalnego

            Regiony fizycznogeograficzne

Ludność

            Zróżnicowanie etniczne

            Języki

            Przemiany demograficzne i rozmieszczenie ludności

            Struktura osadnictwa

Gospodarka

            Rolnictwo i leśnictwo

            Przemysł

            Komunikacja

            Handel międzynarodowy

Archeologia

Historia

            Starożytność

            Podboje arabskie i okres przedkolonialny

            Epoka panowania kolonialnego

            Afryka w okresie niepodległości

Odkrycia i podróże

Literatura

Sztuka

Muzyka

Polacy w Afryce

 

 

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. WIADOMOŚCI WSTĘPNE. A. jest zwartym kontynentem o słabo rozwiniętej linii brzegowej. Długość linii brzegowej wynosi 30,5 tys. km, a powierzchnia lądu ponad 30 mln km2, tak więc na 1 km wybrzeża przypada 990 km2 lądu. Około 95% pow. kontynentu stanowi masywny trzon lądowy. Cokół kontynent. zaznacza się wyraźnym progiem, szelfu prawie brak lub jest b. wąski, jego przeciętna szerokość nie przekracza 50–100 km. Największa odległość od lądu izobaty 200 m wynosi 250 km i tworzy płyciznę Agulhas, ciągnącą się od pd. wybrzeży kontynentu do podmor. płaskowyżu Agulhas. Jedynymi większymi półwyspami są Płw. Somalijski nad O. Indyjskim i Cyrenajka nad M. Śródziemnym. W pn.-wsch. części nieduże półwyspy i przylądki tworzą wcinające się w morze pasma Atlasu. Podobnie na południu, z przebiegiem G. Przylądkowych jest związane powstanie półwyspu z Przyl. Dobrej Nadziei. Półwysep Zielonego Przylądka na zach. wybrzeżu, w Senegalu, jest wulkaniczną wyspą połączoną mierzeją z lądem. Wyspy stanowią ok. 2% powierzchni A. Największy jest Madagaskar, powiązany strukturalnie z kontynentem. Na O. Indyjskim znajdują się archipelagi Komorów, Seszeli i Maskarenów, a w obrębie szelfu kontynent. wyspa Sokotra, na O. Atlantyckim — Wyspy Kanaryjskie, Wyspy Zielonego Przylądka, Wyspy Św. Tomasza i Książęca oraz Wyspa Św. Heleny.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. UKSZTAŁTOWANIE POWIERZCHNI. W A. przeważają wyżyny, co sprawia, że średnia wysokość kontynentu wynosi 660 m, ponad 75% jego powierzchni leży na wys. 300–2000 m. Najwyższym punktem jest szczyt Kibo w wulkanicznym masywie Kilimandżaro (5895 m), a najniższym — jez. Assal (150 m p.p.m.) w tektonicznej kotlinie Afar. W rzeźbie A. dominują rozległe wyżyny o zrównanych, monotonnych powierzchniach opadające stromymi progami na wybrzeżach, a łagodnie — ku kotlinom wewnętrznym.

Charakterystyczną cechą ukształtowania powierzchni A. jest obecność wielkich kotlin otoczonych progami, wyżynami lub masywami górskimi, których powstanie wiąże się z tektoniką krystal. fundamentu platformy afrykańskiej. Kotliny są tektonicznymi nieckami a progi i wyżyny obszarami wypiętrzeń krystal. podłoża. W niektórych częściach wybrzeży, również tektonicznie obniżonych, występują dość rozległe niziny. Północne i pd. krańce kontynentu zajmują góry fałdowe. Najmłodszym górotworem, sfałdowanym w orogenezie alp. jest Atlas, rozciągający się wzdłuż pn.-zach. wybrzeża A. W jego skład wchodzą równoleżnikowo ułożone pasma, z których najwyższe — Atlas Wysoki przekracza 4000 m (Dżabal Tubkal, 4165 m). Pasma nadbrzeżne tworzą Ar-Rif i Atlas Tellski, środk. — Atlas Wysoki, Atlas Średni i Atlas Saharyjski, pd. — Antyatlas, sfałdowany jeszcze w paleozoiku. Pomiędzy Atlasem Saharyjskim a Atlasem Tellskim rozciąga się na wys. 800–1200 m Wyż. Szottów. Na pd. skraju kontynentu leżą znacznie starsze G. Przylądkowe, sfałdowane w orogenezie hercyńskiej. Najwyżej wyniesioną częścią A. jest położona na wschodzie Wyż. Abisyńska (powyżej 4600 m) oraz liczne zrębowe masywy i wulkany powstałe wzdłuż stref ryftowych. Zróżnicowanie wysokości pozwala podzielić A. na 2 części: A. Niską, obejmującą pn. i środk. część kontynentu, o średniej wys. do 1000 m oraz A. Wysoką, rozciągającą się od Wyż. Abisyńskiej po pd. krańce kontynentu, ze średnią wys. ponad 1000 m.

W A. Niskiej największą powierzchnię zajmują kotliny: Zachodniosaharyjska i Środk. Nigru. Pod względem budowy geol. są to 2 odrębne, choć o podobnych cechach jednostki, oddzielone wyniesieniem prekambryjskiego podłoża tarczy liberyjskiej, która prawie łączy się z tarczą Ahaggaru. W rzeźbie próg ten zaznacza się b. słabo. Dno kotlin znajduje się na wys. 0–200 m. Najniżej położoną częścią jest niecka Al-Dżuf. W lokalnych obniżeniach kotlin powstały okresowe słone jeziora, nazywane szottami lub sebkami, największe Sabchat Mukran leży na wys. 137 m. Rozleglejsze obniżenia wypełniają ergi, są to m.in. Irk al-Ikidi, Irk asz-Szasz. Pomiędzy płaskowyżem Adrar des Iforas na północy a niewielkimi wyżynami Bandiagara i Hombori na południu znajdują się rozległe równiny i rozlewiska tzw. wewn. delty Nigru (Macina). W środk. części kontynentu znajduje się druga wielka kotlina Afryki Niskiej — Kotlina Czadu. Jest to niecka tektoniczna, w której skały prekambryjskie są przykryte młodszymi utworami, w pn.-wsch. części paleozoicznymi, a w centr. na mor. osadach kredowych leżą lądowe utwory trzeciorzędowe i jeziorne lub eoliczne osady czwartorzędowe. W pd. części kotliny, na wys. 281 m znajduje się jez. Czad, charakteryzujące się zmiennym poziomem wody, a tym samym zmienną wielkością powierzchni. Pozostałością większego niż obecnie zasięgu Czadu są bagna i tereny podmokłe. Najniższy punkt Kotliny Czadu leży w obniżeniu Bodele (155 m), połączonym z jeziorem suchą doliną Bahr al-Ghazal. W pn., saharyjskiej części kotliny duże powierzchnie zajmują ergi, największy Ténéré występuje między masywami Air i Tibesti. Następna rozległa kotlina — Libijska leży w pn.-wsch. części kontynentu, rozciąga się od Algierii po Egipt. Pod względem budowy geol. jest to teren zróżnicowany, obejmujący nieckę algiersko-libijską oraz 2 jednostki platformy afryk., tzw. monoklinę egip. i płytę nubijską. W niecce algiersko-libijskiej znajduje się Wielki Erg Wschodni. Na północ od niego, u stóp Atlasu Saharyjskiego, w najniższej części kotliny występują liczne szotty, największe to Wielki Szott i Szatt Malghir (26 m p.p.m.). Dalej ku wschodowi, wzdłuż zat. Wielka Syrta ciagnie się pas nizin, rozszerzający się na południe od Cyrenajki. Wschodnią część Kotliny Libijskiej zajmuje Pustynia Libijska, zajęta gł. przez ergi (m.in. „morze piasku” Kalansziju), a wpn.-wsch. części przez rozległą depresję Al-Kattara (do 133 m p.p.m.). Na obszarze Sudanu znajduje się Kotlina Górnego Nilu. Jest to płaska, zabagniona równina, wypełniona utworami aluwialnymi, ze wszystkich stron otoczona wyżynami. Od doliny dolnego Nilu oddziela ją niezbyt wyraźny próg Bajjuda, na którym Nil utworzył czwartą i piątą kataraktę. W najniższej, pd. części kotliny znajduje się rozległy kompleks bagien As-Sudd, a między Nilem Białym a Nilem Błękitnym — równina Al-Dżazira. Wielką kotliną A. Niskiej jest Kotlina Konga, położona w dorzeczu rz. Kongo, w rozległej niecce tektonicznej. Jej dno znajduje się na wys. 300–500 m. W najniższej części, zw. Wielką Depresją Centr., na powierzchni występują najmłodsze utwory naniesione przez rzeki oraz osadzone w jeziorach. Wyższy poziom (500–1000 m) jest zbudowany z kredowych skał osadowych. Na wychodniach bardziej odpornych skał występują strome krawędzie z głęboko wciętymi dolinami rzek, tworzącymi wodospady. Najwyższy poziom stanowią otaczające kotlinę wyżyny, zbudowane z krystal. skał prekambryjskich.

Największą niziną A. Niskiej jest tzw. Niz. Senegalu, ciągnąca się od Antyatlasu na północy, aż po Wyż. Gwinejską na południu. Powstała ona w tektonicznym obniżeniu, w którego podłożu znajdują się sfałdowane w erze paleozoicznej skały rowu mauretańskiego. W pn. części niziny typowe są doliny rzek okresowych oraz rozległe pola piaszczyste z ruchomymi wydmami.

Wśród wyżyn i gór A. Niskiej najwyższe są masywy górskie położone w środk. części Sahary — Ahaggar i Tibesti. Stanowią one wyniesioną część prekambryjskiej tarczy saharyjskiej, przykrytej na powierzchni skałami bazaltowymi. Pojedyncze wulkany tworzą najwyższe szczyty — Tahat (2918 m) w Ahaggarze i Emi Kussi (3415 m) w Tibesti. Pokrywy lawowe powstały w czasie alp. ruchów górotwórczych, wtedy też nastąpiło wypiętrzenie masywów do obecnej wysokości. Masywy saharyjskie są otoczone wyżynami, zbudowanymi z krystal. skał podłoża lub z osadowych skał paleozoicznych i mezozoicznych. W otoczeniu Ahaggaru leżą wyżyny: Tasili Wan Ahdżar (do 2254 m), Air (2022 m) i znacznie niższe, m.in. Tadmait i Adrar des Iforas oraz pustynie skaliste Al-Hamada al-Hamra i Hamadat Tinghirt. Na pd. wschód od Tibesti leży krystal. wyż. Darfur z licznymi masywami wulkanicznymi (Dżabal Marra, 3088 m) i górami ostańcowymi. Darfur otaczają zbudowane z piaskowców nubijskich wyżyny Ennedi, Uwajnat i najrozleglejsza — Kordofan (do 1460 m). Wzdłuż wybrzeży M. Czerwonego, od delty Nilu po Wyż. Abisyńską ciągną się krystal. góry Atbaj (Dżabal Uda, 2259 m), głęboko pocięte suchymi dolinami (wadi). Pomiędzy kotlinami Górnego Nilu, Czadu i Konga jest położona rozległa wyż. Azande, zbudowana z wypiętrzonych prekambryjskich skał krystal.; w masywie Bongo osiąga wys. 1400 m. Na pograniczu Sudanu oraz Górnej i Dolnej Gwinei rozciąga się pocięta licznymi uskokami wyż. Adamawa z wznoszącymi się pojedynczo górami, gł. wulkanicznymi (Bamboutos, 2074 m). Nad Zat. Gwinejską wyżyna ta kończy się masywem wulkanicznym Kamerun (Fako, 4070 m), położonym w strefie, gdzie w mezozoiku rozpoczął się rozpad Gondwany. Miejsce to leży na linii wielkiej dyslokacji tektonicznej biegnącej od masywu Tibesti przez Adamawę, masyw Kamerun, aż do wysp Bioko, Pagalu i in. na O. Atlantyckim; wzdłuż tej dyslokacji nastąpiły lądowe wylewy law bazaltowych. W zach. części regionu Górna Gwinea leży tzw. Wyż. Gwinejska z masywami Nimba (do 1752 m) i Futa Dżalon. Wyżyna ta stanowi zach. część wypiętrzonej tarczy prekambryjskiej, zbudowanej z najstarszych skał krystal., przykrytych na północy piaskowcami paleozoicznymi. We wsch. części tarczy gwinejskiej najwyższa jest wyż. Dżos (do 1781 m). Po zach. stronie Kotliny Konga jest położona Wyż. Dolnogwinejska, która składa się z szeregu masywów rozdzielonych dolinami krótkich rzek, spływających do Zat. Gwinejskiej; przeważają wys. 600–800 m, najwyższa w masywie Chaillu dochodzi do 1581 m (Iboundji). W pasie nadbrzeżnym Wyż. Dolnogwinejska tworzy krawędź i opada stromo ku nizinom nadmorskim. Na terenie Gabonu i Gwinei Równikowej ową krawędź stanowią G. Krystaliczne. Niekiedy ich nazwą obejmuje się cały zach. próg Wyż. Dolnogwinejskiej.

W A. Wysokiej, charakterystyczna dla tego kontynentu budowa kotlinowa nie jest tak wyraźna. W tej części dominują wyżyny. Jedyną dużą kotliną jest, położona w Afryce Południowej, Kalahari. Zajmuje ona obszar tektonicznej niecki, której nieznacznie obniżone krystal. podłoże jest przykryte trzeciorzędowymi i czwartorzędowymi utworami lądowymi. Są to w większości piaski, tylko niekiedy twardsze skały budują niskie wzgórza lub skałki. Dno kotliny znajduje się na wys. 500–1000 m. W jej pn. części, w zagłębieniach znajdują się bagna Okawango i Makgadikgadi, miejscami zasolone. W najbardziej suchej części pd. piaszczystą równinę urozmaicają pasy wydm porośnięte na ogół trawą lub krzewami. W A. Wschodniej jest położona wyżynna kotlina Jez. Wiktorii, zw. Uniamwezi. Jest ona obniżeniem fundamentu krystal. wypiętrzonego między 2 strefami ryftowymi. W dnie kotliny, na wys. 1134 m, znajduje się Jez. Wiktorii. Wskutek słabego odpływu teren ten w wielu miejscach jest zabagniony, szczególnie w otoczeniu jez. Kioga. W pn.-wsch. części A. Wysokiej, między Wyż. Abisyńską a Somalijską, leży kotlina Afar (Danakilska) powstała w wyniku odsuwania się Płw. Arabskiego od kontynentu afrykańskiego. Jest to trójkątne zapadlisko tektoniczne, łączące Rów Abisyński z ryftem M. Czerwonego i Zat. Adeńskiej. Występują tu młode bazalty typu oceanicznego. Na północy kotliny, w Depresji Danakilskiej (116 m p.p.m.) lotne piaski sąsiadują z pokrywami lawy bazaltowej i czynnymi wulkanami (Afrera, 1200 m); na południu depresja jez. Assal (150 m p.p.m.). Rozległa Wyż. Abisyńska przecięta Rowem Abisyńskim dzieli się na 2 części: zach., właściwą Wyż. Abisyńską i wsch., zw. Wyż. Somalijską. Właściwa Wyż. Abisyńska jest zbudowana ze skał krystal. platformy afryk., przykrytych skałami osadowymi oraz grubą pokrywą (2000 m) trzecio- i czwartorzędowych skał wulkanicznych. W dnach rowów tektonicznych występują osady czwartorzędowe. Powierzchnia wyżyny porozcinana rowami tektonicznymi i głębokimi dolinami rzek dzieli się na szereg oddzielnych masywów, co nadaje rzeźbie górski charakter. Najwyższe są góry Semien (Ras Daszan, 4620 m). Charakterystyczne dla wyżyny izolowane, bazaltowe wzniesienia o spłaszczonych wierzchołkach są zw. ambami, na nich budowano często klasztory i twierdze. Wyżyna Somalijska jest wzniesiona najwyżej wzdłuż linii uskoków tektonicznych, gdzie tworzy krawędzie i opada stromo w kierunku Rowu Abisyńskiego, kotliny Afar i Zat. Adeńskiej; stopniowo obniża się w kierunku pd. wybrzeża. Na wsch. wybrzeżu A. ciągnie się pas nizin nadbrzeżnych (tzw. Niz. Wschodniej A. i Niz. Mozambicka), najszerszy w Somalii i Kenii, gdzie rozciąga się do 200 km w głąb lądu. W okolicy ujścia Uebi Szebeli i Dżuby nizina jest zabagniona, w innych miejscach spotkać można płaskie pola piaszczyste z wydmami.

Góry A. Wschodniej są związane ze strefami ryftowymi i działalnością wulkaniczną. Wschodnioafrykański system ryftowy, tzw. Wielkie Rowy Afrykańskie powstał w trzeciorzędzie (neogen), w miejscu starych uskoków platformy afrykańskiej. Przecina w kierunku południkowym wsch. część A., od pd. krańca M. Czerwonego na północy aż po ujście Zambezi na południu. Dzieli się na 2 strefy: strefę zach., zw. Wielkim Rowem Zach., i strefę wsch., zw. Wielkim Rowem Wschodnim. Dno Wielkiego Rowu Zach. wykorzystują jeziora (m.in. Niasa, Tanganika, Alberta) i rzeki (na południu Shire, na północy Nil Alberta). Po jego obu stronach, prawie na całej długości występują zrębowe masywy i góry, m.in. Ruwenzori (Margherita, 5109 m), Wirunga (Karisimbi, 4507 m), Mitumba, Rungwe, Mlandżi oraz wyżyny (Nyika). Wielki Rów Wsch. zaczyna się na południu rowem rz. Luangua (po zach. stronie góry Muczinga), na północ od jez. Niasa krzyżuje się z Wielkim Rowem Zach., a na Wyż. Wschodnioafrykańskiej rozpada się na wiele odnóg, główna ciągnie się wzdłuż rz. Ruaha i jez.: Ejasi, Natron, Turkana. W tej strefie ryftowej znajdują się potężne masywy wulkaniczne — Kilimandżaro (5895 m), Kenia (5199 m), Meru (4567 m — najwyższy czynny wulkan w A.) i Elgon (4321 m); na zachód od Kilimandżaro słynna kaldera Ngorongoro o pow. 326 km2. Przedłużeniem Wielkiego Rowu Wsch. jest Rów Abisyński, biegnący od jez. Turkana wzdłuż m.in. Jez. Stefanii i jez. Abbaja do zapadliska Afar. Kontynuacją tektoniczną wschodnioafryk. systemu ryftowego jest dolina ryftowa na dnie M. Czerwonego oraz Rów Jordanu.

Trzonem A. Południowej jest wielki płaskowyż z kotliną Kalahari w centr. części. Jej otoczenie tworzy szereg płaskowyży, wyżyn i gór opadających stromym progiem, zw. Wielkim Urwiskiem (Great Escarpment), w kierunku wybrzeży oceanów Atlantyckiego i Indyjskiego. Urwisko jest najwyraźniejsze na wschodzie, gdzie nosi nazwę G. Smoczych (Thabana Ntlenyana, 3482 m). Góry te, zbudowane z płytowo ułożonych skał osadowych formacji Karru (od dolnego karbonu po dolną jurę) stanowią wsch. krawędź tzw. wewn. wyżyn Weld. Na południu Wielkie Urwisko stanowią G. Śnieżne (2503 m) i in. mniejsze masywy, które leżą na pd. skraju Weldu i rozległego płaskowyżu zw. Karru Wysokim i opadają do przedgórskiego zapadliska zw. Karru Wielkim (Karru). Za tym zapadliskiem, na samym skraju kontynentu, są położone fałdowe G. Przylądkowe, zbudowane z paleozoicznych skał osadowych; składają się z wielu równolegle do siebie ułożonych pasm (G. Czarne — 2326 m, G. Długie), koło Przyl. Dobrej Nadziei kierunek grzbietów zmienia się na zbliżony do południkowego. Na wybrzeżu O. Atlantyckiego, na północ od ujścia rz. Oranje, Wielkie Urwisko tworzą granitowe i gnejsowe progi (Huib, Tiras, Tsaris, Naukluft) wyżyn Nama i Damara. Progi zanikają w okolicy ujścia rz. Swakop i ponownie pojawiają się na południe od ujścia Kunene (próg Otavi). Północny kraniec Wielkiego Urwiska wyznacza wyż. Bije, wznosząca się do wys. 2620 m. Dalej na wschód, wewnątrz kontynentu są położone wyż. Lunda i Katanga, oddzielające kotlinę Kalahari od Kotliny Konga. Po wsch. stronie kotliny Kalahari, między dolinami Zambezi i Limpopo leżą płaskowyże Matabele i Maszona, ograniczone na wschodzie zrębowymi górami Injanga. Na południe od rz. Limpopo wznosi się stopniami strefa wyżyn Weld, od 300–800 m (Niski Weld) do 1200–2000 m (Wysoki Weld). Wysoki Weld zbudowany z poziomo zalegających skał formacji Karru, na północy jest ograniczony kwarcytowym progiem Witwatersrand, na wschodzie i południu Wielkim Urwiskiem.

Madagaskar był częścią Gondwany, toteż jego rzeźba wykazuje znaczne podobieństwo do kontynentu afrykańskiego. Wyspa leży poza szelfem kontynent., od A. oddziela ją głęboki (do 3000 m) Kanał Mozambicki. Wnętrze wyspy zajmują wyżyny i góry zbudowane z krystal. skał prekambryjskich (granity, gnejsy), podobnych do tych na kontynencie. Najwyższe masywy są pochodzenia wulkanicznego. Na pn. krańcu wyspy wznosi się do wys. 2876 m masyw Tsaratanana, w środk. części — Ankaratra, a na południu Andringitra. Pozostałością trzeciorzędowej działalności wulkanicznej i tektonicznej są uskoki i rowy tektoniczne, o kierunkach podobnych do tych, które występują we wschodnioafryk. systemie ryftowym. W jednym z rowów leży jez. Aloatra. Wyżynny obszar Madagaskaru na wschodzie opada stromo ku wąskim nizinom nadbrzeżnym, na zachodzie kilkoma szerokimi stopniami przechodzi w rozleglejszą nizinę.

E. Stupnicka Zarys geologii regionalnej świata, Warszawa 1978;

W.A. Hance The Geography of Modern Africa, New York 1975;

J.M. Pritchard Landform and Landscape in Africa, London 1979;

Africa South of the Sahara 1998. Regional Survey of the World, London 1997;

The Middle East and North Africa 1999. Regional Surveys of the World, London 1998.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. BUDOWA I HISTORIA GEOLOGICZNA. A. jest położona w centr. części afryk. płyty litosfery. Niemal cały kontynent, oprócz skraju pn.-zach. (Atlas) i pd. (G. Przylądkowe), tworzy stara, największa na świecie platforma prekambryjska, zw. platformą afrykańską. Częściami tej platformy były dawniej również Madagaskar (do późnego mezozoiku) i Płw. Arabski (do późnego trzeciorzędu).

Skały krystal. fundamentu platformy odsłaniają się na znacznych obszarach. Jest to skutek długotrwałej denudacji, która działała z krótkimi przerwami od kambru do czasów obecnych. W skład fundamentu krystal. wchodzą skały wieku od archaicznego po późnoproterozoiczny; najstarsze z nich pochodzą sprzed 3 mld lat. Fundament platformy odsłania się na obszarach tarcz: Ahaggaru, Tibesti, regibackiej, nubijskiej i arab., Kasai, a także na wyniesieniach: gwinejskim, środkowoafryk., tanganicko-rodezyjskim, kongo-namibijskim i Transwalu. Występują tam gł. skały metamorficzne (gnejsy, amfibolity, łupki krystal., kwarcyty, marmury) i wulkaniczne (bazalty, andezyty, dacyty, riolity), silnie sfałdowane i poprzecinane licznymi prekambryjskimi intruzjami skał magmowych, gł. granitoidów.

Pokrywa platformowa występuje w syneklizach i zapadliskach zach. i centr. części północnej A. oraz w dużych zapadliskach A. równikowej i pd. (baseny Zairu i Kalahari), a także w zapadliskach na brzegach platformy (np. zapadlisko mozambickie, basen Karru). Najstarsze, proterozoiczne skały pokrywy platformowej leżą niezgodnie (niezgodność) na sfałdowanym i zdenudowanym podłożu. Pokrywę platformową stanowią zlepieńce i piaskowce (ze złożami okruchowymi złota w dolinie dolnej Wolty), szarogłazy, łupki, miejscami skały węglanowe, a także skały wulkaniczne. Osady górnego proterozoiku zawierają również poziomy tillitów, pozostawione przez ówczesne lodowce.

Paleozoiczne utwory pokrywy platformowej leżą bądź na osadach proterozoiku górnego, bądź wprost na fundamencie krystal. We wczesnym paleozoiku powstawały zlepieńce i piaskowce pochodzenia lądowego, a w płytkich, okresowych morzach epikontynent. — piaskowce, łupki graptolitowe i niekiedy wapienie. Na wyniesieniu gwinejskim skały kambru rozpoczynają się tillitami, które wyżej przechodzą w łupki ilaste, wapienie i jaspisy z żyłami (sillami) dolerytów. W późnym paleozoiku w warunkach lądowych lub w płytkich morzach osadzały się gł. łupki ilaste i piaskowce. W pn.-wsch. części platformy powstawały w karbonie lądowe piaskowce, zw. nubijskimi, oraz mor. osady węglanowe. Natomiast w pd. części platformy tworzyły się w tym czasie osady glacjalne związane z kontynent. zlodowaceniem Gondwany.

W pn. części platformy pokrywa osadowa została w czasie ruchów hercyńskich lekko sfałdowana i pocięta intruzjami dolerytów i gabr, zawierającymi rudy żelaza (wyniesienie gwinejskie). Osady permu występują w środk. części Płw. Arabskiego (wapienie i gipsy), w syneklizie Konga i na wyniesieniu kongo-namibijskim (gł. piaskowce i łupki ilaste).

Na osadach paleozoicznych lub wprost na fundamencie platformy spoczywają skały mezozoiku. Osady triasu występują tylko miejscami. W niecce algiersko-libijskiej są to piaskowce z pokładami anhydrytów i soli (które niekiedy tworzą struktury diapirowe), a na pn. wschodzie platformy — lądowe piaskowce z fauną płazów oraz płytkomor. wapienie, margle i piaskowce.

Aż do triasu A. wchodziła w skład prakontynentu Gondwany. Pod koniec triasu zaczął się rozpad tego kontynentu, w którym platforma afryk. zajmowała dotychczas część centr.; między oddalającymi się od siebie blokami kontynent. zaczęły się tworzyć oceany: Atlantycki i Indyjski. Dlatego też osady jury i kredy są już w A. rozpowszechnione. W warunkach na przemian kontynent. i płytkomor. tworzyły się wówczas piaskowce, iły rzeczne i jeziorne, iły gipsowe, wapienie, dolomity (syneklizy: algiersko-libijska, nigeryjska i Czadu), margle, wapienie, wapienie z krzemieniami, dolomity, piaskowce (syneklizy Konga i Kalahari). W środk. i pd. części platformy występowała wówczas działalność wulkaniczna; jej produktem są m.in. złoża diamentów, które występują często również w osadach lądowych (w złożach wtórnych). W trzeciorzędzie powstawały osady lądowe i płytkomor.: zlepieńce, piaskowce, łupki. Osady czwartorzędowe, pochodzenia gł. rzecznego i jeziornego, wypełniają doliny rzek i centr. części synekliz. Szeroko są rozwinięte pokrywy zwietrzelinowe.

Trzeciorzędowe ruchy tektoniczne doprowadziły do utworzenia licznych uskoków, wzdłuż których wylały się lawy bazaltowe i riolitowe. Powstałe wówczas skały wulkaniczne tworzą m.in. szczyty Tahat w Ahaggarze i Emi Kusi w Tibesti. W pn.-wsch. i środk. części platformy aktywność wulkaniczna trwa do dziś (np. wulkany Kamerunu).

Szczególną strukturą geol. platformy afryk. jest system rowów tektonicznych we wschodniej A. (Wielkie Rowy Afrykańskie), tworzących tzw. wschodnioafryk. system ryftowy. Ciągnie się on od zapadliska Afar na północy do doliny Zambezi na południu, a poprzez Zat. Adeńską łączy się z ryftami M. Czerwonego i O. Indyjskiego. Doliny ryftowe znajdują się w obrębie wypiętrzeń fundamentu platformy i są obrzeżone uskokami, których zrzuty dochodzą do 10 km. Wypełnienie dolin stanowią osady kenozoiczne o dużej miąższości; dna dolin są często zajęte przez jeziora. Ryfty wschodnioafryk. powstały w późnym trzeciorzędzie. Procesowi temu towarzyszyły obfite wylewy law bazaltowych, których pokrywy przekraczają miejscami 2 km grub., a w pn. części systemu ryftowego zalegają na obszarze wielu tys. km2. Wschodnioafrykański system ryftowy jest aktywny sejsmicznie i wulkanicznie — znajdują się tu czynne wulkany, częste są także trzęsienia ziemi, których ogniska leżą z reguły na głęb. 20–30 km.

Platforma afryk. jest obrzeżona na pn. wschodzie przez rów tektoniczny M. Czerwonego, będący zaczątkiem nowego oceanu, a na wschodzie — przez rów tektoniczny Kanału Mozambickiego, który oddziela Madagaskar od kontynentu.

Na pd. krańcu A. znajdują się G. Przylądkowe, powstałe w orogenezie hercyńskiej; są one zbudowane z piaskowców, łupków i kwarcytów syluru, dewonu i dolnego karbonu (przy czym osady karbońskie są pochodzenia lodowcowego), o łącznej miąższości do 3 km, leżących niezgodnie na fundamencie platformy.

Na północ od G. Przylądkowych znajduje się niecka Karru, będąca zapadliskiem przedgórskim powstałym w czasie fałdowania i wypiętrzania G. Przylądkowych. Niecka jest wypełniona osadami lądowymi tzw. formacji Karru, o wieku od wczesnego karbonu po wczesną jurę, o miąższości do 7000 m. Wśród tych osadów znajdują się pokłady węgla o znaczeniu przemysłowym. W stropie formacji występują pokrywy bazaltów o miąższości do 2 km. Pokrywy te są związane z wylewami szczelinowymi, wywołanymi przez pękanie i rozpad kontynentu Gondwany w mezozoiku.

Pasmo fałdowe Atlasu, znajdujące się na pn.-zach. krańcu A., jest najmłodszą strukturą geol. kontynentu: powstało w czasie orogenezy alp.; jest oddzielone od platformy afryk. tzw. uskokiem pd. Atlasu. W paśmie tym wyróżnia się 3 strefy o różnej budowie geol.: pd., obejmującą Antyatlas; środk., w której skład wchodzi Atlas Wysoki, Atlas Średni, Atlas Saharyjski oraz Meseta Marokańska i Meseta Orańska; pn., obejmującą Ar-Rif i Atllas Tellski.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. WSPÓŁCZESNE PROCESY GEOLOGICZNE. Centralne położenie A. w obrębie afryk. płyty litosfery sprawia, że niemal cały kontynent cechuje znaczna stabilność tektoniczna. Tylko obszary pn.-zach. i wschodniej A. są tektonicznie aktywne. Aktywność ta na pn. zachodzie jest związana z trwającymi nadal na granicy między płytą afryk. a eurazjat. procesami, które spowodowały sfałdowanie i wypiętrzenie Atlasu. We wschodniej A. jest ona natomiast związana z rozciąganiem i pękaniem kontynentu, czego skutkiem było powstanie ryftów wschodnioafrykańskich. Na tym obszarze występują częste, choć słabe trzęsienia ziemi. Z wielkimi rozłamami skorupy ziemskiej we wschodniej A. oraz A. Równikowej (Kamerun, Gwinea) jest związana także aktywność wulkaniczna.

W strefie stałych wyżów zwrotnikowych intensywnie działają procesy eoliczne, które rozpoczęły się po ustąpieniu lądolodu ostatniego zlodowacenia na półkuli pn. w wyniku stepowienia i pustynnienia obszarów wcześniej sawannowych. Na obszarach tych intensywnie działa też wietrzenie fiz., przyczyniając się do powstania pustyń kamienistych i piaszczystych, a erozyjna działalność okresowych strumieni wytworzyła liczne wadi. W strefie klimatu wilgotnego dominujące znaczenie mają wietrzenie chem. i erozja wód płynących.

Z. Mísař Regionálni geologie světa, Praha 1987;

B.F. Windley The Evolving Continents, New York 1992.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. ZASOBY GEOLOGICZNE. A. należy do kontynentów bogatych w kopaliny stałe, chociaż w wielu przypadkach aktualna produkcja jest niższa niż wynikałoby to z wielkości zasobów. W A. występuje: ponad 80% świat. zasobów chromitu i platyny, ponad 70% skał będących źródłem fosforu (fosforyty i skały magmowe bogate w apatyty), ponad 60% zasobów kobaltu i manganu oraz złota, a także ok. 40% zasobów diamentów przemysłowych. Ponadto są znane liczne i bogate złoża boksytów, fluorytu, barytu, cyrkonu, berylu, a także rud: wanadu, tytanu, uranu, miedzi, telluru, cynku, ołowiu, kadmu. Najważniejsze złoża kopalin są związane z afryk. platformą prekambryjską, a w mniejszym stopniu — także z utworami formacji hercyńskich i alp. oraz z utworami pokrywy platformowej. Najbardziej zróżnicowane kompleksy skalne, z którymi są związane cenne złoża, występują w pd. części A. Są to m.in.: największy na świecie intruzywny kompleks magmowy skał rudonośnych Środk. Weldu (RPA), zawierający złoża chromu, platyny i palladu, żelaza i tytanu, a także niklu, miedzi, cyny, złota, cynku i ołowiu; tzw. Wielka Dajka (Great Dyke, Zimbabwe), będąca wydłużoną (dł. 500 km) intruzją skał ultrazasadowych i zasadowych ze złożami chromu; złotonośne zlepieńce formacji Witwatersrandu (RPA), zawierające również uran, srebro, platynowce i diamenty; alkaliczna intruzja Phalaborwa (RPA), w której występują: miedź z niklem, uranem, srebrem i platynowcami oraz pierwiastki ziem rzadkich, apatyty i wermikulit (ze złóż Phalaborwa pochodzi 40% obecnej produkcji świat. tego surowca); prekambryjska osadowo-wulkaniczna seria Transwalu ze złożami manganu w rejonach Kuruman i Postmasburg (RPA); kimberlity tarczy Kalahari, z którymi są związane złoża diamentów Botswany i RPA; baseny osadowe formacji Karru ze złożami węgla kamiennego. W centralnej A. najważniejsze są złoża miedzi i kobaltu, tworzące tzw. Pas Miedziowy (Copperbelt) w pn. części Zambii i w kong. prow. Katanga (Shaba), oraz aluwialne złoża diamentów występujące w pobliżu kimberlitów na tarczy kongijskiej, w dorzeczu Konga (prow. Kasai). W pn.-zachodniej A. największe znaczenie mają złoża fosforytów (Maroko), boksytów (Gwinea) i uranu (Niger), występujące w utworach pokrywy osadowej.

Zasoby najcenniejszego surowca energ., ropy naft., są na kontynencie afryk. stosunkowo niewielkie i wynoszą ok. 10,5 mld t. Stanowią one zaledwie ok. 8% zasobów świat., pomimo odkrycia w latach 90. złóż o zasobach ok. 2 mld t. Zasoby gazu ziemnego wynoszą nieco ponad 10 bln m3, co stanowi ok. 10% zasobów światowych. Złoża ropy naft. i gazu ziemnego występują w osadach sylurskich i kredowych północnej A., w kredowych osadach przybrzeżnych basenów centralnej A. i szelfu zachodniej A., a także w mioceńskich utworach delt Nigru i Nilu.

H. Kulke Regional Petroleum Geology of the World, part 2, Berlin–Stuttgart 1995;

Nerostné suroviny světa, red. M. Vaněček, Praha 1995;

P.W. Harben, M. Kužvart Industrial Minerals A Global Geology, London 1996;

Ph. Crowson Minerals handbook 1996–97, New York 1998.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. KLIMAT. Klimaty A. kształtuje położenie w równikowych i zwrotnikowych szerokościach geogr., od 37°N do 35°S, prawie symetrycznie do równika oraz zwartość kontynentu, zwł. na północ od 5°N, i znaczne wyniesienie nad poziomem morza. Na rozległych obszarach północnej A., a także w kotlinach (np. Kalahari), zaznacza się silny kontynentalizm klimatu, związany z dużą rozciągłością pn. części kontynentu, występowaniem górskich barier klim., którymi są góry Atlas na pn. zachodzie oraz wysoko wzniesione wyżyny i góry wsch. i południowej A. Na klimat w przybrzeżnej strefie A. duży wpływ wywierają prądy mor., zimne powodują spadek temperatury i wilgotności powietrza, ciepłe odwrotnie. Na wybrzeża atlantyckie najsilniej oddziałują zimne prądy, Kanaryjski na pn. zachodzie, Benguelski (zwł. zimą) na pd. zachodzie; pod ich wpływem powstały mgliste pustynie, m.in. Namib. Wschodnie wybrzeża O. Indyjskiego opływają gł. prądy ciepłe (od północy): Somalijski (latem płynie w odwrotnym kierunku jako prąd zimny), Mozambicki i Agulhas.

Położenie w niskich szerokościach geogr. sprawia, że warunki insolacyjne są wyrównane przez cały rok. W dni przesilenia letniego długość dnia (z uwzględnieniem refrakcji) rośnie od 12,1 godz. na równiku do 14,5 na 35°N i S; wysokość Słońca w południe na równiku osiąga 66,5°, na zwrotnikach 90°, na 35°N i S — 78,5°. W okresie przesilenia zimowego dzień skraca się od 12,1 godz. na równiku do 9,8 na 35°N i S, a wysokość Słońca maleje od 66,5° na równiku do 31,5° na 35°N i S. Na równiku Słońce w zenicie znajduje się 21 marca i 21 września. Bezpośrednia operacja Słońca w ciągu roku maleje na północ i południe od stref zwrotnikowych. Największe usłonecznienie występuje na pustyniach; na Saharze przekracza 3000 godz. rocznie (ponad 8 dziennie), miejscami — 4000, na pustyni Namib wynosi ponad 3600 godzin. W strefie równikowej wartości usłonecznienia znacznie spadają; na wybrzeżu Liberii, Wybrzeża Kości Słoniowej i Gabonu Słońce operuje bezpośrednio przez 1400–1600 godz. w roku (3–4 godz. dziennie). Na pn. i pd. krańcach kontynentu, w strefach podzwrotnikowych, usłonecznienie nie przekracza 3000 godz. rocznie. Roczna suma całkowitego promieniowania słonecznego na obszarach zwrotnikowych północnej A. przekracza 8370 MJ/m2 (na pograniczu Egiptu i Sudanu 9200 MJ/m2), na pn., pd. i pd.-wsch. skraju kontynentu — 6700 MJ/m2, w zachmurzonej zachodniej A. Równikowej — 5860 MJ/m2.

B. ważnym regulatorem klimatów A. jest cyrkulacja międzyzwrotnikowa i związana z nią, przemieszczająca się południkowo w ciągu roku strefa frontu równikowego (konwergencja międzyzwrotnikowa). Północny i pd. skraj obszaru afryk. w zimie jest objęty cyrkulacją podzwrotnikową. W ruchu mas powietrza znaczącą rolę odgrywa dwukrotnie większa powierzchnia kontynentu na północ od równika oraz położenie rozległych wyżyn i gór na wschodzie, co powoduje odmienną cyrkulację nad różnymi częściami A., a w konsekwencji zróżnicowanie w rocznym przebiegu i sumie opadów. W zwrotnikowych szerokościach obu półkul występują uwarunkowane dynamicznie obszary wysokiego ciśnienia; w strefie równikowej panuje niskie ciśnienie. Położenie i oddziaływanie tych stref zależy gł. od pory roku. Na półkuli pn. w półroczu zimowym nad basenem M. Śródziemnego zaznacza się wpływ niżów frontu polarnego; w tym czasie na półkuli pd. (półrocze letnie) powstaje Niż Południowoafrykański. W takiej sytuacji barycznej nad A. rozwija się cyrkulacja pasatowa, szczególnie silna nad pn. połową kontynentu, gdzie suche zwrotnikowe masy powietrza (zimą chłodne, latem gorące) niesione przez pn.-wsch. pasat (harmattan) sięgają do 5°N. Inny charakter ma cyrkulacja pasatowa na półkuli pd.; całoroczne pd.-wsch. pasaty Wyżu Południowoatlantyckiego niosą znad chłodnego Prądu Benguelskiego wilgotne zwrotnikowe masy powietrza o równowadze stałej, które po przejściu przez równik zmieniają kierunek na pd.-zach., transportując już b. wilgotne i ciepłe powietrze o równowadze chwiejnej — monsun gwinejski. W styczniu strefa konwergencji między tymi masami powietrza nad zachodnią A. przebiega na ok. 5°N; nad wsch. obrzeżem Kotliny Konga pod wpływem orografii przybiera układ południkowy, od 15–18°S odchyla się ku wschodowi. A. Wschodnia znajduje się wtedy pod działaniem wiatrów pn.-wsch. i wsch. Wyżu Azjatyckiego. Na półkuli pn. w półroczu letnim strefa niskiego ciśnienia (największego nagrzania) przesuwa się ku północy, w ślad za tym stały Wyż Azorski rozbudowuje się w wyższych szerokościach geogr.; strefa konwergencji osiąga 18–20°N. W tym czasie nad A. Południową (półrocze zimowe) umacnia się cyrkulacja antycyklonalna i wiatry pd.-wsch. i wsch. sięgają aż do atlantyckiego wybrzeża zachodniej A. i górnego Sudanu na północy. Nad zachodnią A. występuje wówczas typowa cyrkulacja monsunowa z charakterystyczną, sezonową zmiennością kierunków wiatru oraz porą suchą (wydłuża się ku północy) i deszczową (odpowiednio skraca się). Monsuny, występujące również nad wschodnią A. nie przynoszą jednak typowych opadów letnich i suszy zimowej, gdyż masy powietrza z północy i południa mają podobne cechy.

Symetryczne usytuowanie A. względem równika sprawia, że na jej obszarze występują strefy klim. ułożone równoleżnikowo.

Strefa równikowa rozciąga się od ok. 20°N do 15–20°S; średnia miesięczna temperatura powietrza w ciągu całego roku przekracza 20°C, roczna amplituda temperatury (mniejsza niż dobowa) wynosi do 5°C w pobliżu równika i rośnie wraz z suchością klimatu do 10°C na krańcach strefy. Występują w niej 3 typy klimatów różniące się ilością opadów i ich rocznym przebiegiem (wyznacznik pór roku). Klimat równikowy wybitnie wilgotny występuje w Kotlinie Konga, Kamerunie i Liberii, o cechach monsunowych (jedna pora deszczowa) na gwinejskim pograniczu Nigerii i Kamerunu oraz w Sierra Leone i nadbrzeżnej Gwinei; roczna suma opadów wynosi tu 1500–2000 mm, miejscami, gdzie orografia sprzyja ich intensyfikacji, ponad 5000 mm (Monrowia w Liberii — 5131 mm), a nawet ponad 10 000 mm (na zach. zboczach Kamerunu — 10 470 mm). Klimat równikowy wilgotny (z dwiema krótkimi porami bezdeszczowymi) obejmuje obszar otaczający Kotlinę Konga oraz częściowo Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghanę i Mozambik, monsunowe cechy (jedna pora deszczowa) ma w pasie na północ od 10°N. Klimat równikowy suchy i wybitnie suchy z opadami 200–500 mm (wyraźna kilkumiesięczna pora deszczowa) panuje w części Angoli i w Zambii, a jego odmiana monsunowa — w pasie 15–20°N i przy równikowej części A. Wschodniej.

Na północ i południe od strefy równikowej znajdują się strefy zwrotnikowe z b. małymi opadami (do 200 mm rocznie), zwł. na obszarze Sahary (Asuan — 0,5 mm rocznie) i pustyni Namib, gdzie panuje klimat kontynent. skrajnie suchy. Temperatura powietrza w styczniu na Saharze osiąga średnio 10–20°C, w lipcu 30–36°C (po południu przekracza 40–45°C, skrajnie 50°C); na pustyni Namib w lipcu wynosi 12–16°C, w styczniu 16–24°C (po południu 20–30°C). Roczna amplituda temperatury przewyższa dobową. Klimat suchy, z opadami 200–400 mm, panuje w kotlinie Kalahari. Południowo-wschodnia A., z powodu napływu wilgotnego powietrza ze wschodu, ma klimat wilgotny (opady roczne ponad 1000 mm) lub pośredni między wilgotnym a suchym (ok. 800 mm rocznie).

Północne i pd. wybrzeża A. leżą w strefach podzwrotnikowych, gdzie panuje klimat mor. z przewagą opadów w półroczu zimowym, co jest związane z silniejszą cyrkulacją cyklonalną; lata są gorące i suche. W Maroku oraz pn. Algierii, Libii i Egipcie występują klimaty od pośredniego między mor. a kontynent., poprzez kontynent. do kontynent. wybitnie suchego. W tej strefie, w pobliżu Trypolisu (Libia), 13 IX 1922 zanotowano podczas fenu (ghibli) najwyższą temperaturę powietrza na Ziemi — 57,8°C. W tej strefie, w Atlasie wystąpiła również temperatura najniższa w A. –22,2°C (Ifrane).

W górach wszystkich stref klim. występują klimaty górskie.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. WODY. Charakter wód powierzchniowych A. jest uwarunkowany budową geol. i rzeźbą kontynentu oraz klimatem. Kotlinowa rzeźba oraz wydźwignięte brzegi kontynentu powodują charakterystyczny układ rzek, dorzeczy i zlewisk. Wiele rzek lub tylko ich odcinki spływają ku wewn. kotlinom, inne, na ogół krótkie rzeki o dużych spadkach, płyną z krawędzi kontynentu ku oceanom. Na niektórych obszarach erozja wsteczna doprowadziła do przeciągnięcia rzek płynących do wewn. basenów i skierowania ich ku wybrzeżom. W ten sposób powstały nowe, w wielu miejscach przełomowe dolne odcinki, które włączyły rzeki do zlewisk oceanów. Tak został zmieniony bieg rz. Kongo, tworzącej ogromne koncentryczne dorzecze w Kotlinie Konga, przełamującej się w dolnym odcinku przez Wyż. Dolnogwinejską do O. Atlantyckiego. Niger np. powstał z dwóch rzek: jednej spływającej z wyż. Adrar des Iforas do Zat. Gwinejskiej i drugiej, przeciągniętej w okresie wilgotnym, a wcześniej płynącej z Wyż. Gwinejskiej do O. Atlantyckiego. W niektórych częściach A. działy wodne są b. niewyraźne i płaskie, np. na pd. wyżynach oddzielających Kotlinę Konga od kotliny Kalahari. Na takich obszarach także następują zmiany dorzeczy. Przykładem może być dolna Zambezi, która powiększa swoje dorzecze. Przeciągnęła najpierw górną Zambezi, potem Kuando–Linyanti, obecnie sięga po rz. Kubango.

B. duża część kontynentu to obszary bezodpływowe, choć często trudno precyzyjnie wyznaczyć ich granicę. Szacunki wielkości obszaru bezodpływowego wahają się od 30 do 48% pow. kontynentu. Największe obszary bezodpływowe znajdują się na Saharze, dwa mniejsze — w kotlinie Kalahari i w regionie ryftów wschodnioafrykańskich. Pozostałe części kontynentu należą do zlewisk O. Atlantyckiego i O. Indyjskiego. Podział pomiędzy obydwa zlewiska jest niesymetryczny, ponieważ dział wodny przebiega najwyższymi wzniesieniami wsch. krawędzi Rowu Abisyńskiego i Wielkiego Rowu Wsch., a w A. Południowej zlewisko O. Indyjskiego obejmuje tylko dorzecze Zambezi i Limpopo. Największe rzeki A.: Nil, Niger, Kongo oraz Oranje w południowej A. należą do zlewiska O. Atlantyckiego, którego pow. wynosi 10,6 mln km2 i w porównaniu z pow. — 4,4 mln km2 zlewiska O. Indyjskiego jest ponad dwukrotnie większa.

Wielkość i reżim przepływu rzek afryk. zależą przede wszystkim od zróżnicowania opadów w poszczególnych strefach klimatycznych. W strefie równikowej sieć rzeczna jest gęsta, rzeki są zasobne w wodę w ciągu całego roku, choć występują w nich wahania wodostanów. Największy przepływ mają zwykle w październiku, po wrześniowym zenitalnym położeniu Słońca i występującym wtedy maksimum opadów. Drugim okresem wysokich stanów wody jest kwiecień–maj, po marcowym maksimum opadów na równiku i kwietniowym na obszarach podrównikowych półkuli północnej. Taki typ przepływu ma Kongo, którego dorzecze, w większej swojej części znajduje się w strefie równikowej. Rzeki strefy podrównikowej cechują znacznie większe wahania wodostanów, uzależnione od rytmu zmieniających się pór deszczowych i suchych. Najwyższe stany wód występują pod koniec pory deszczowej, czyli w końcu lata i na jesieni, a najniższe w czasie zimowej pory suchej. Zimowe przepływy są coraz niższe w miarę zbliżania się rzek do szerokosci zwrotnikowych, a wiele rzek ma przepływ sezonowy. Tak się dzieje w przypadku dopływu Nilu — Atbary, wypływającej z Wyż. Abisyńskiej. Rzeka ta od stycznia do maja wysycha całkowicie, natomiast w lecie jej przepływ jest olbrzymi (od ok. 20000 m3/s w sierpniu do ponad 13000 m3/s we wrześniu); Atbara stanowi 14% przepływu Nilu w jego dolnym biegu. Duże wahania wodostanów cechują: górny i środk. bieg Nigru, Senegal, Gambię, Nil Błękitny, Zambezi i Limpopo, a także rzeki zach. Madagaskaru. W strefach zwrotnikowych o suchym, gorącym klimacie brak na ogół sieci stałych rzek. Na skraju pustyń koryta suchych dolin wypełniają się wodą na b. krótki okres po deszczach — są to rzeki okresowe. Na pustyniach spływ trwa przez kilka godz. lub kilka dni parę razy w roku, a często raz na kilka lat. Są to rzeki epizodyczne. W gorącym klimacie woda b. szybko wsiąka w suche podłoże i paruje, a niesiony przez nią materiał pozostaje w płaskim dnie suchej doliny (wadi). Nieliczne rzeki stałe lub okresowe strefy zwrotnikowej są zasilane na obszarach o wilgotniejszym klimacie, a płynąc przez pustynię tracą na parowanie znaczną ilość wody. Są to rzeki tranzytowe (allochtoniczne), jak np. Nil, Oranje, a także krótkie rzeki spływające z Atlasu ku Saharze. Rzeki w strefach podzwrotnikowych, podobnie jak w podrównikowych, charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody, ale okres największych przepływów przypada na zimę lub wiosnę, gdy są zasilane przez zimowe deszcze lub topniejące w górach śniegi. Występują wtedy wezbrania, a także powodzie. Takie rzeki są w Atlasie oraz Prowincji Przylądkowej Pn., Prowincji Przylądkowej Wsch. i Prowincji Przylądkowej Zachodniej.

Do największych rzek A. należą: Nil, Kongo, Niger i Zambezi. Nil jest najdłuższą rzeką (6671 km) nie tylko A., ale całej kuli ziemskiej (wg danych peruwiańskich Amazonka z nowym pomiarem długości — 7025 km zajmuje 1. miejsce w świecie). Za jego źródłowy odcinek uważa się Kagerę, która wypływa z masywu w obrębie Wielkiego Rowu Zach., w pobliżu jez. Kiwu. W górnym biegu na obszarze Kotliny Górnego Nilu rzeka tworzy rozlewiska As-Sudd, w środk. i dolnym — płynie przez obszary pustynne. Na Pustyni Nubijskiej pokonuje wychodnie skał krystal. (m.in. wyż Bajjuda) wielką pętlą, tworząc 6 progów skalnych, zw. kataraktami. Powyżej Asuanu, na odcinku między I a III kataraktą znajduje się największy w A. hydrowęzeł z Wielką Tamą i Jez. Nasera, ciągnącym się na dł. 500 km. Nil uchodzi do M. Śródziemnego, tworząc deltę o pow. ok. 24 tys. km2. Kongo jest drugą co do długości (4320 km) rzeką A., ma natomiast największe dorzecze (pow. 3,7 mln km2) i zasoby wodne na kontynencie (drugie po Amazonce na Ziemi). Jej średni przepływ przy ujściu wynosi ok. 40 tys. m3/s. Wypływa jako Lualaba na wyż. Katangi. Na wyżynach tworzy liczne progi i wodospady (Stanleya, Livingstone’a), w dnie kotliny — liczne ramiona, rozlewiska i bagna. Do O. Atlantyckiego uchodzi estuarium. Niger jest niezwykłą rzeką, która wypływając blisko brzegów O. Atlantyckiego na wyż. Futa Dżalon, pokonuje wielkim łukiem odległość 4160 km i uchodzi do tegoż oceanu w Zat. Gwinejskiej. W kolanie tego łuku, w tzw. wewn. delcie (Macina) tworzy liczne ramiona, rozlewiska i bagna, u ujścia — wielką deltę z czternastoma ramionami (pow. 24 tys. km2). Zambezi jest najdłuższą rzeką (2660 km) A. Południowej. Wypływa na tej samej wyżynie co Kongo. W środk. biegu przecina wychodnie spękanych w strefie uskoków tektonicznych bazaltów i wykorzystując te spękania, wcina się w podłoże głębokim wąwozem. W czasie czwartorzędowych cykli erozyjnych wytworzyła tam, na dł. 18 km gardziel dolinną, w której znajduje się Wodospad Wiktorii. Poniżej wodospadu wybudowano 2 duże hydrowęzły: Kariba i Cabora Bassa. Dalej rzeka płynie szeroką doliną po Niz. Mozambickiej do O. Indyjskiego; przy ujściu tworzy deltę.

Największa liczba jezior występuje w A. Wschodniej w strefie ryftów. Są to jeziora tektoniczne, leżące w Wielkich Rowach Afrykańskich. Wśród nich znajduje się najgłębsze w A. (głęb. 1435 m) i drugie po Bajkale na Ziemi — jez. Tanganika, którego dno leży na wys. 662 m p.p.m. i jest kryptodepresją. Drugim jeziorem kryptodepresyjnym jest Niasa (na wys. 472 m, głęb. 706 m). Pozostałe jeziora w Wielkim Rowie Zach. (Alberta, Edwarda, Kiwu) są mniejsze i płytsze. Nieco odmienną genezę ma jez. Kiwu, powstałe w wyniku zablokowania odcinka rowu, w którym płynęła rz. Rutshura, przez potoki lawy kilkunastu wulkanów masywu Wirunga. W podobny sposób utworzyło się jez. Tana na Wyż. Abisyńskiej. Jeziora położone we Wsch. Rowie Afrykańskim oraz Rowie Abisyńskim są najczęściej płytkie, bezodpływowe i często zasolone. Największe z nich to jez. Turkana, a najbardziej zasolone to m.in. Natron i Magadi. Nieco inny charakter ma największe (ok. 68 tys. km2) w A. — Jez. Wiktorii. Jest to płytki (głęb. do 80 m), usiany wyspami zbiornik, położony na wys. 1134 m w dnie tektonicznej kotliny, między Wielkim Rowem Zach. a Wielkim Rowem Wschodnim. Jezioro Wiktorii z pobliskim jez. Kioga należą do dorzecza Nilu. Charakterystyczne dla A. są jeziora położone w nieckach tektonicznych platformy afrykańskiej. Przed powstaniem wschodnioafryk. systemu ryftowego, we wszystkich większych kotlinach znajdowały się duże jeziora. Wypiętrzenie krystal. podłoża spowodowało znaczne zmniejszenie ich powierzchni. W tej grupie największe jest jez. Czad, które z 400 tys. km2 zmniejszyło się do ok. 20 tys. km2. Jego powierzchnia podlega także współcześnie dużym wahaniom, spowodowanym zmiennością opadów w strefie półsuchej, przez którą przepływają rzeki zasilające jezioro: Szari, Logone i Komadugu Yobe. W Kotlinie Konga pozostałością dawnego dużego jeziora są Mai Ndombe i Tumba. W Kotlinie Górnego Nilu pozostał tylko kompleks bagien As-Sudd, podobnie w Kalahari znajdują się 2 duże obszary bagienne: Okawango i Makgadikgadi i 2 niewielkie jeziora: Dow i Ngami. Oddzielną grupę tworzą położone w zagłębieniach terenu na obszarach suchych i półsuchych misy jezior, wypełniające się wodą w porze deszczowej, a wysychające w porze suchej. W najsuchszych regionach woda pojawia się nieregularnie. W północnej A. nazywa się je szottami (np. Wielki Szott, Szatt Malghir) lub sebkami (Sabchat Mukran), a w południowej A. pan (np. na obszarze bagien Makgadikgadi) lub vloer (Grootvloer). Wyschnięte dna pokrywa zwykle warstwa wykwitów soli i gipsu. Udział wód podziemnych w krążeniu wody jest b. złożony. Najmniej związane z innymi ogniwami krążenia są zwykle słone wody głębinowe, zalegające poniżej 1–2 km, które nagromadziły się w ciągu milionów lat. Słodkie wody podziemne występują płycej, w poziomie aktywnej wymiany. Są one zasilane poprzez dna jezior, sztucznych zbiorników i koryt rzecznych. Rozmieszczenie wód podziemnych i intensywność ich odnawiania zależą od kompleksu czynników, do których należy m.in. klimat. W pasie równikowym, w centr. części Kotliny Konga, odpływ podziemny stanowi 30–40% całkowitego odpływu rzecznego. W sawannie rzadko przekracza 20–25%. Do obszarów podwyższonego odpływu podziemnego należą też góry. Na wielu obszarach pustynnych prawie nie ma odpływu podziemnego. Na Saharze występują niecki artezyjskie Wielkiego Ergu Wsch., Wielkiego Ergu Zach., Fazzanu, Pustyni Libijskiej, Czadu, Nigru i Tanizruftu, w których wymiana wód podziemnych trwa średnio 3500 lat. Największe zasoby wód podziemnych stwierdzono na Pustyni Libijskiej (6000 km3). W dolinach wielu wadi na Saharze znajdują się podkorytowe wody podziemne, które w warunkach pustynnych stanowią ważne źródło słodkiej wody.

M.I. Lwowicz Zasoby wodne świata, Warszawa 1979;

L.C. Beadle The Inland Waters of Tropical Africa. An Introduction to Tropical Limnology, London 1974;

Hydrology and Water Resources in Tropical Africa, ed. J. Balek, Amsterdam 1979.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. GLEBY. Pokrywa glebowa A. wykształciła się w ogromnej części ze starych, formowanych podczas wielu cykli wietrzeniowych, różnorodnych eluwiów skał podłoża. Zwietrzeliny mają grubość kilkunastu, niekiedy kilkudziesięciu metrów. Wynika stąd m.in. ubóstwo gleb w minerały zawierające składniki odżywcze dla roślin, a także obecność reliktowych cech w ich profilach. Strefowa budowa pokrywy glebowej tej części świata jest wynikiem hydrotermicznych cech klimatu, a w szczególności warunków wilgotnościowych. Na większości obszaru A. strefy glebowe mają przebieg równoleżnikowy i są rozmieszczone po obydwu stronach równika niemal symetrycznie. Jedynie w pd. części kontynentu oraz na Madagaskarze są ułożone południkowo, od wilgotnych na wschodzie do suchych na zachodzie.

Centralne miejsce w rozkładzie stref glebowych zajmują rozłożone po ok. 600–800 km na północ i południe od równika, kwaśne, czerwone i czerwonożółte gleby ferralitowe (Ferralsols). Wykształcone pod wilgotnymi lasami równikowymi Kotliny Konga i obszarów przyległych gleby te są mało zasobne w substancje org. i miner. Wycięcie lasu i odsłonięcie powierzchni prowadzi do nieodwracalnej cementacji masy glebowej odwodnionymi tlenkami żelaza. W środk., hipsometrycznie najniższej części Kotliny Konga dominują gleby glejowe (Gleysols) i aluwialne (Fluvisols). Na wyżynach otaczających kotlinę gleby przesychają przez okres 3–6 miesięcy. Względnie długo okres suszy trwa na płaskowyżu Lunda–Katanga, gdzie pod rozrzedzonymi lasami parkowymi i sawannowymi występują czerwone gleby ferralitowe (Ferralic Arenosols) podatne na erozję i mało żyzne, m.in. ze względu na lekki skład ziarnowy ich skał macierzystych. Na tych obszarach, gdzie erozja odsłoniła słabo zwietrzałe skały podłoża, wykształciły się czerwonoziemy i ze względu na nieco wyższą wartość roln. są zajmowane pod uprawę, gł. kukurydzy. Na wyżynno-górskich, zwł. sawannowych, obszarach A. Wschodniej o zróżnicowaniu gleb decydują lokalne warunki litologiczno-morfologiczne; na płaskowyżach, pokrytych starymi pokrywami kaolinitowymi, dominują ubogie gleby czerwone (Lixisols), natomiast na zwietrzelinach bazaltowych (np. w Kenii) — urodzajne gleby ciemnoczerwone (Nitisols), zajęte pod uprawę kawy, herbaty i in.; równiny aluwialne na pd. wschód od Jez. Wiktorii pokrywają żyzne, czarne gleby tropik. (Vertisols), wytworzone gł. z glin montmorylonitowych; w górach, pod wilgotnymi lasami równikowymi, formują się próchniczne gleby czerwonożółte, a na wys. ok. 2200–3500 m, w piętrze zarośli bambusowych — górskie gleby brun. (Cambisols), przechodzące wyżej w torfiaste gleby łąk wysokogórskich.

Na północ od wilgotnych lasów równikowych, aż do ok. 18°N rozciąga się strefa gleb o nieprzemywnym ustroju wilgotnościowym. W wilgotniejszej części pd., na czerwonych glebach ferralitowych i ferrsialitowych z przejawami wymywania cząstek iłowych z poziomów próchnicznych do iluwialnych (Ferric Lixisols), rosną rozrzedzone lasy oraz sawanny wysokotrawiaste. Lokalnie powierzchnię pokrywają odsłonięte przez erozję pancerze laterytowe. Cienkie i mało żyzne poziomy próchniczne tych gleb zawierają konkrecje żelaziste, a po zniszczeniu pokrywy traw łatwo podlegają erozji wodnej i eolicznej. W pn., suchszej, sudańsko-sahelskiej części strefy sawannowej, biegnącej ze wschodu na zachód A. pomiędzy 12 a 17°N, nieprzemywny ustrój wilgotnościowy sprzyja nagromadzaniu w glebach węglanu wapnia, niekiedy w obniżeniach także soli siarczanowych i chlorkowych. Dominują tam mało urodzajne, czerwone buroziemy (Luvic Arenosols, Cambic Arenosols), nazywane też czerwonymi glebami żelazistymi suchych sawann. W Senegalu i Mali, gdzie duże ich powierzchnie zostały zerodowane, występują grube pokrywy laterytowe. Z obszernymi kotlinami jez. Czad i górnego Nilu, wypełnionymi osadami limnicznymi i aluwialnymi są związane czarne gleby tropik. (Vertisols). Te żyzne, ilaste gleby są zajmowane gł. pod uprawę bawełny. Kompleksy gleb glejowych (Gleysols) występują między niskimi wydmami w wewn. delcie Nigru, poniżej Timbuktu; w międzyrzeczu Szari i Logone w sąsiedztwie jez. Czad — gleby aluwialne (Fluvisols). Duże płaty sołonczaków otaczają pn.-wsch. brzeg jeziora oraz pokrywają dno doliny Bahr al-Ghazal, znacząc drogę podziemnego przepływu z Czadu do kotliny Bodele. W okresie ostatnich 30 tys. lat gleby na obszarach współcz. sawanny w północnej A. dwukrotnie znalazły się pod wpływem klimatów wilgotnych i suchych. W ostatnim okresie wilgotnym, trwającym w przybliżeniu 12–7 tys. lat temu granica Sahelu i Sahary występowała ok. 700 km dalej na północ aniżeli współcześnie. Na koniec tego okresu są datowane rysunki naskalne zwierząt sawannowych, napotykane w obszarze Sahary. Słabe, krótkotrwałe okresy wilgotne wystąpiły w rejonie Sahelu m.in. ok. 1000 i ok. 300 lat temu. Ostatnie dziesięciolecia są tam okresem niszczenia drzew i krzewów, degradacji gleb oraz nadzwyczaj intensywnego pustynnienia.

Pustynne i półpustynne obszary A.: Sahara, Namib, Kalahari, jedynie w części są pokryte glebami inicjalnymi (Lithic Leptosols, Arenosols). Zazwyczaj występują tam pokrywy piaszczyste (ergi), kamienisto-żwirowe (hamady) i otoczakowe (regi). Okruchy skalne bywają pokryte czarną lub czerwonawą warstewką „lakieru pustynnego”. W miejscach występowania starych, zasobnych m.in. w związki wapnia utworów aluwialnych powierzchnię pokrywają skorupy węglowe i gipsowe. W nagich, osypanych kamienistą zwietrzeliną masywach górskich Sahary zachowały się resztki pokryw laterytowych — relikty wilgotnych epizodów klim. Pozbawioną odpływu powierzchniowego kotlinę Kalahari, podobnie jak pogranicze Sahary i suchych sawann, pokrywają czerwonawe buroziemy. Gleby aluwialne zajmują na południu A. cały obszar delty Okawango oraz Makgadikgadi. W tym ostatnim przypadku są to gł. gleby zasolone. Na północy A., w delcie Nilu, odłożyły się aluwia gł. o średnim i ciężkim składzie ziarnowym. Wielowiekowa gospodarka rolna przekształciła ten materiał w agroziemy (Anthrosols), a wybudowanie Tamy Asuańskiej spowodowało zmniejszenie ilości odkładanych tu aluwiów Nilu.

Pokrywa glebowa Wyż. Abisyńskiej wykazuje układ piętrowy. Do ok. 1000–1500 m przeważają czerwonawe buroziemy suchych sawann a do wys. ok. 1800 m — próchniczne, czerwone gleby ferrsialitowe i płaty ciemnopróchnicznych gleb gliniastych (Nitisols, Vertisols). Ciemnoczerwone gleby próchniczne rozwinięte na wilgotnych stokach Wyż. Abisyńskiej oraz górskie gleby brązowe (Calcisols) występujące na stokach suchszych i śródgórskich płaskowyży były kolebką m.in. upraw pszenicy i prosa. W suchym klimacie Płw. Somalijskiego, na czerwonoburych (Gipsisols) glebach z obfitymi wytrąceniami gipsu utrzymują się półpustynne zbiorowiska roślinne z akacjami. Na pn. zachodzie i pd. zachodzie A., pod zbiorowiskiem roślinności śródziemnomor. rozwijają się dość żyzne gleby cynamonowe (Chromic Luvisols), natomiast w suchych krajobrazach górskich Atlasu i G. Przylądkowych, a także na równinach pobrzeża Libii i Egiptu występują silnie węglanowe odmiany tych gleb.

Soil Map of the World, FAO/UNESCO, Paris 1973;

Soil Map of the World. Revised Legend, Soils Bulletin 60, FAO/UNESCO, Rome 1990.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. ŚWIAT ROŚLINNY. Roślinność A. ma wyraźny układ strefowy, na północy i w centrum kontynentu o przebiegu równoleżnikowym, na południu i wschodzie przebieg stref jest nieco zaburzony wpływami prądów mor. i urozmaiconą rzeźbą terenu; po obu stronach równika występuje ten sam typ roślinności, podobny fizjonomicznie, różniący się składem gatunkowym; A. jest położona w obrębie 3 państw roślinnych: holarktycznego, paleotropik. i przylądkowego — najmniejszego, o endemicznej florze. Szacuje się, że flora A. liczy ok. 40 tys. gat.; na północy, w wąskim pasie wzdłuż M. Śródziemnego i w Atlasie, występuje roślinność śródziemnomor., rosną wiecznie zielone twardolistne zarośla typu makii i garigu, lasy dębowe z dębami korkowym i ostrolistnym oraz sosnowe z sosnami alepską i przybrzeżną, pistacje, dzikie oliwki, a w wyższych piętrach Atlasu zachowały się lasy cedrowe z cedrem atlaskim. Roślinność naturalna została wyniszczona, na siedliskach lasów występują gł. suche stepy, we wsch. części wybrzeża zaś półpustynia. Na południu A. krzaczaste zarośla — fynbos tworzą gł. krzewy z rodziny srebrnikowatych, wrzośce (Erica), stapelie, srebrne drzewa (Leucodendron argenteum). Skąpa, skrajnie kserofityczna roślinność pustyń i półpustyń Sahary liczy ok. 1,3 tys. gat. rosnących w obniżeniach terenu, suchych łożyskach wadi, a zwł. w oazach; stopień zwarcia roślinności i skład gatunkowy zależą od rodzaju podłoża; pustynie piasków ruchomych są niemal pozbawione roślin; kamieniste hamady mają roślinność nieliczną, lecz różnorodną (z karłowatymi drzewami i krzewami); pustynie żwirowe (serir) — trawę (Aristida), piołuny, kolczaste krzewy; na podłożu gliniastym roślin jest więcej — piołuny, halofity; na utrwalonych piaskach — psammofilne (psammofity) gat. drzew i krzewów oraz efemerofity; w miejscach wilgotniejszych — tamaryszki i akacje; jedynie 10% pow. pustyni jest pozbawione roślinności. W oazach i wzdłuż Nilu jest uprawiany daktylowiec, na południu Sahary rośnie dum palma; flora półpustyń południowej A. liczy ponad 4 tys. gat. (w tym b. dużo endemitów), zwarcie roślinności jest większe niż na Saharze; na pustyni Namib liczne są sukulenty (wilczomlecze), rośnie endemit welwiczja przedziwna, w Karru dominują zbiorowiska krzaczaste z kolcowojem i parolistem (Zygophyllum) oraz krzewinkowe z gat. z rodziny astrowatych (złożonych) i licznymi sukulentami; osobliwością jest litops (zw. żywymi kamieniami). Wraz ze wzrostem opadów roślinność półpustyń stopniowo przechodzi w pn. Sahelu w bezdrzewną sawannę o niskiej i mało zwartej roślinności; przy opadach 200–500 mm występują sawanny kolczaste (powszechne w Sahelu i pd. Angoli) ze zbiorowiskami z balsamowcem (Commiphora) i akacjami (np. akacja biała oraz Accacia: giraffae, spirocarpa i nilotica), wilczomleczem Euphorbia candelabrum, sansewierią Sanseveria cylindrica i licznymi wysokimi trawami. Sawanna sucha, niska (do 2 m) występuje na południe od Sahelu, w pasie od O. Atlantyckiego aż po rozlewiska As-Sudd, oraz w Sudanie; dominują tu trawy (Aristida, palczatka Andropogon gayanus), w części wsch. często zarośla Combretum, drzewa rzadkie, niskie (do 12 m), o parasolowatym kształcie (akacje, drzewo balsamowe Commiphora africana). Na północ od lasów równikowych — sawanna wilgotna (zw. gwinejską), wysoka (do 5m), o pełnym zwarciu roślinności trawiastej (gł. Hyperrhaenia, Andropogon i Imperata cylindrica, zw. trawą słoniową), liczne gat. krzewów i drzew, np. akacje, masłowiec Parka, baobab, w miejscach wilgotniejszych zagajniki, rzadkie lasy galeriowe, lasy baobabowe. W A. wschodniej zarośla z Combretum; na pn. obrzeżach Kotliny Kongo lasy mezofityczne zostały wyniszczone; na Wyż. Wschodnioafrykańskiej i na wyżynach między kotlinami Kongo i Kalahari, na siedliskach wilgotnych sawann przeważają rzadkie lasy zrzucające liście w porze suchej. Wzniesienia (o wyższych opadach) porastają świetliste, wielowarstwowe lasy miombo (do 18 m wys.); drzewostan tworzą gł. Brachystegia, Julbernardia, Isoberlinia. W dolinach rzek Limpopo i Zambezi i w obniżeniach terenu (gdzie płytko zalegają wody gruntowe) rosną niewysokie (do 10 m) lasy mopane z Colophospermum mopane, małe zwarcie koron drzew pozwala na rozwój krzewów i bogatego runa. W Kotlinie Konga, nad Zat. Gwinejską i na wschodzie Madagaskaru rośnie gęsty, wielowarstwowy, wiecznie zielony las równikowy z b. bogatą florą, liczącą ok.10 tys. gat.; przeważają drzewa (aż 70%) wys. do 50 m, liczne epifity (gł. storczyki), paprocie i liany; z powodu braku światła runo jest b. ubogie; w miejscach zalewowych i zabagnionych skład drzewostanu uboższy, czasem jednogatunkowy, bogata warstwa krzewów i runa. Na Madagaskarze i Seszelach występował bogaty florystycznie, wilgotny las równikowy, niezbyt wysoki (do 30 m), wielowarstwowy; został on prawie całkowicie wyniszczony; jego stadium degeneracyjnym jest krzaczasta formacja (do 6 m) savoka z pielgrzanem (zw. drzewem podróżnych), Hurangana madagascariensis i bambusem oraz zbiorowiska trawiaste. W wyniku stosowania rolnictwa żarowego pierwotny las został niemal całkowicie zniszczony również w A. Zachodniej; dominują tu fazy degeneracyjne, las młody (do 30 m wys.), uboższy gatunkowo i sawanna wilgotna. Górski las równikowy (las mglisty) występuje jako regiel dolny na stokach góry Kamerun, na Kilimandżaro, Ruwenzori i Kenii oraz lokalnie na Wyż. Abisyńskiej; drzewa są niskie i często pokrzywione, liczne paprocie, liany epifity, mchy; wraz ze wzrostem wysokości przechodzi w zarośla bambusów, drzewiastych wrzośców i starców. Specyficzna jest roślinność wysp: Kanaryjskich (lasy wawrzynolistne z licznymi mchami), Św. Heleny i Wniebowstąpienia. W strefie pływów oceanicznych, miejscami na wybrzeżu O. Indyjskiego oraz nad Zat. Gwinejską rosną lasy namorzynowe. Roślinność A. jest chroniona w licznych parkach nar.; jej gł. zagrożeniami są: przemienna gospodarka żarowa, z krótkimi okresami odłogowania, nadmierny wypas, wypalanie drzew i krzewów, a także niekontrolowane wycinanie drzew na opał. Z A. pochodzą liczne rośliny użytkowe, np. kawa, jam, niektóre odmiany ryżu oraz ozdobne, np. pelargonia, frezja, strelicja.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. ŚWIAT ZWIERZĘCY. Pod względem zoogeograficznym A. na północ od Sahary zalicza się do obszaru śródziemnomor. krainy palearktycznej, na południe od Sahary stanowi krainę etiopską, najbogatszą faunistycznie ze wszystkich krain zoogeograficznych. Dla gór Atlas są charakterystyczne: owca grzywiasta i bezogoniasta małpa — magot (żyjący też na skale Gibraltaru). Na półpustyniach obrzeża Sahary żyją gat. szczególnie odporne na niedostatek wody: skoczki pustynne, fenek, antylopy adaks i algazel (Oryx dammah), niedobitki osła nubijskiego. Rozległe przestrzenie sawanny i podobnych terenów otwartych, niekiedy poprzecinanych niewielkimi lasami, zamieszkują olbrzymie stada ssaków roślinożernych: zebr, żyraf, antylop (ok. 40 gat., m.in.: gazele, kudu wielkie, gnu, impala, bawolec) i bawołów afryk.; stada te bywają często mieszane, tworzy je kilka zupełnie odmiennych gat., zazwyczaj towarzyszą im strusie; w małych stadkach trzymają się guźce; dawniej były również pospolite wielkie stada słoni (obecnie w A. żyje jeden z dwóch gat. słoni na świecie — słoń afryk.) i grupki rodzinne nosorożców; liczne i różnorodne drapieżniki polujące gł. na duże ssaki to gepard, lampart, lew, hieny i dziki pies — likaon; drobniejszymi zwierzętami i ptactwem żywią się szakale, serwal i cyweta afrykańska. Typowymi mieszkańcami sawanny są termity, których budowle, sięgające kilku m wysokości, przybierają kształty maczug, kominów, zamków średniow. i in.; termitom towarzyszą zwierzęta przystosowane do żywienia się wyłącznie nimi: mrównik i łuskowiec. Zoogeograficznego krajobrazu sawanny dopełniają naziemne gat. małp: koczkodan zielony i pawiany (5 gat.). W otoczeniu przodków dzisiejszej fauny żyli tutaj przed 4,5–2,5 mln lat nasi przodkowie — australopiteki. Na Wyż. Abisyńskiej występuje typowa, nieco tylko uboższa fauna sawanny, a więc zebry, żyrafy, antylopy, strusie i in., a obok nich osioł somalijski i zwierzęta górskie, jak np. oryginalny gat. pawiana — dżelada, koziołek górski i góralek abisyński (Procavia capensis) i, nieco szerzej rozmieszczony, golec. Nad brzegami wód żyją: hipopotam, antylopa sitatunga i kozły wodne, wielotysięczne kolonie lęgowe m.in. flamingów, pelikanów, ibisów oraz czapli; zimą dołączają do nich bociany, jaskółki i wiele innych ptaków eur.; obrazu fauny wodnolądowej dopełnia kilka gat. krokodyli. W lesie równikowym żyje oryginalna fauna kopytnych: ogromna świnia leśna, okapi, antylopy: bongo, buszbok i maleńkie dujkery, nad wodami hipopotam karłowaty. Spośród małp typowo leśne i naziemne są dwa gat. pawianów: dryl i mandryl, jest także wiele gat. nadrzewnych, jak np. gerezy, koczkodany. Mniej są znane wielkookie nocne zwierzątka z grupy małpiatek — galago, potto i angwantibo. Wielkie małpy człekokształtne — goryl i szympans, występują w wielu typach lasu, np. w wysokogórskich lasach mglistych albo suchych lasach z pogranicza sawanny — szympans zwyczajny, natomiast szympans karłowaty, czyli bonobo — tylko w puszczy równikowej. Ptactwo A. obejmuje wiele endemitów, jak oryginalny trzewikodziób, sekretarz, paw kongijski czy struś, a także perliczki, frankoliny, turako, dzioborożce, z wróblowych: nektarniki, wikłacze, wdowy i in. Gady A. to liczne gat. żółwi lądowych i słodkowodnych, krokodyle, wśród jaszczurek liczne kameleony, gekony, agamy, warany, wśród wężów m.in. kilka gat. pytonów i jadowite: kobra egip., mamba, olbrzymia żmija gabońska (Bitis gabonica) i mniejsza, ale groźniejsza żmija sykliwa (Bitis arietans); z płazów m.in. ksenopus. Spośród ryb szczególną osobliwością A. jest niezwykle bogata i zróżnicowana fauna pielęgnicowatych, zamieszkujących wielkie jeziora afryk., licząca setki gat. żyjących wyłącznie w tych jeziorach, czasami tylko w jednym z nich. W A. występują także zwierzęta budzące zainteresowanie zoologów osobliwościami budowy i rolą w objaśnianiu procesu ewolucji, jak np. płazy beznogie, ryba dwudyszna — prapłetwiec, oraz pazurnice, dawniej zw. pratchawcami. W lasach równikowych A. Zachodniej żyją też największe bezkręgowce lądowe, ślimaki: Achatina achatina (wys. muszli — 20 cm, masa ciała — 0,5 kg) oraz nieco mniejsza Achatina fulica z A. Wschodniej, która została przez człowieka zawleczona na wschód, na wszystkie lądy między zwrotnikami, aż po Japonię, Kalifornię i Florydę, gdzie stała się szkodnikiem plantacji. Madagaskar i sąsiednie wyspy A. mają odrębną faunę (Madagaskar — Świat zwierzęcy).

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. OCHRONA ŚRODOWISKA NATURALNEGO. Wbrew spotykanym czasami opiniom o „dziewiczej”, nieskażonej przyrodzie A., środowisko przyr. tego kontynentu od dawna jest silnie przekształcane i degradowane. Wylesianie obszarów wilgotnych jest powodowane przez tradycyjne, ekstensywne rolnictwo w warunkach wzrastającego przeludnienia. Duże znaczenie mają też mech. wycinka drzew, budowa dróg i eksploatacja górnicza. Dalszymi skutkami wylesienia są szybka utrata żyzności gleb oraz wzmożenie procesów erozji wodnej. W ostatnich kilkudziesięciu latach średnie roczne tempo wylesienia w lasach równikowych i podrównikowych A. wynosiło 1,3 mln ha. Do szczególnie wrażliwych na zmiany należą ekosystemy strefy suchej i półsuchej, gdzie nawet niewielkie zmiany w środowisku przyr. mogą być powodem dram. zmian w życiu roślin, zwierząt i ludzi. Idea ochrony przyrody jest w A. b. stara, zakorzeniona w wierzeniach i tradycjach plemion, których egzystencja, zwł. w trudnych warunkach suchego i półsuchego klimatu, zależała często od mądrego wykorzystania ograniczonych zasobów. Ogromne zmiany nadeszły wraz z eur. kolonizacją, która przyniosła do A. obce wzory kulturowo-gosp. i zburzyła kształtowane przez wieki formy współżycia człowieka z przyrodą. Eksploatowano najłatwiej dostępne, a cenne na rynkach świat. zasoby naturalne, wprowadzono plantacyjne rolnictwo, organizowano na wielką skalę polowania na zwierzęta afrykańskie. Wielu gat., np. słoniom masowo zabijanym w celu zdobycia cennych ciosów (kły), groziło wyginięcie. Na przeł. XIX i XX w. świadomość groźby wyniszczenia fauny i lasów afryk. przyczyniła się do wprowadzenia przez administrację kolonialną pierwszych przepisów ochronnych. Były to najczęściej regulacje dotyczące ochrony lasów i łowiectwa. W 1859, w ówczesnym Kraju Przylądkowym, przyjęto pierwszą ustawę o ochronie roślinności leśnej i trawiastej (Forest and Herbage Preservation Act); w tym samym niemal czasie zaczęto tam tworzyć pierwsze rezerwaty łow. w lasach Knysna i Tsitsikame. Podobne działania podjęto także w Algierii. Pierwszym formalnie chronionym obszarem był rezerwat zwierząt utworzony 1894 przy granicy z Suazi, znany dzisiaj jako Park Nar. Pongola. Równie dawne są przepisy dotyczące ochrony słoni, pierwsze powstały po ich masakrze 1889, w ówczesnym Kongu Belgijskim. Nieco później wprowadzono zakaz polowania na górskie goryle. W 1925 król belg. Albert, po podróży do Parku Nar. Yellowstone w USA, utworzył park nar. swojego imienia, obecnie znany jako Park Nar. Wirunga. W 1926 w Transwalu powstał największy w RPA Park Nar. Krugera (19,5 tys. km2) i wtedy również przyjęto ustawę o parkach narodowych. W A. Wschodniej, w Tanzanii, pierwsze rezerwaty zwierząt zał. Niemcy. Po I wojnie świat. Brytyjczycy utworzyli rezerwaty Selous (1922) i Serengeti (1929). W latach 20. administracja franc. w Maroku i Tunezji wprowadziła pierwsze przepisy ochronne dotyczące użytkowania lasów i pastwisk. Do II wojny świat. w pn.-zachodniej A. powstało 15 parków nar. (14 w Algierii, 1 w Maroku). Obecnie w większości krajów istnieją parki nar. i rezerwaty. Odsetek powierzchni obszarów chronionych różni się znacznie w poszczególnych krajach, największy jest w: Tanzanii (40%), Botswanie i Ruandzie (po 17), Ghanie (16), Liberii, Wybrzeżu Kości Słoniowej i Togo (po 14), Namibii i Zimbabwe (po 13), Burkinie Faso (12), Senegalu (11) i Rep. Środkowoafryk. (10). W RPA obszary chronione nie przekraczają 5% powierzchni. W wielu krajach pod ochroną znajduje się tylko niecały procent powierzchni (w Maroku 0,2%, w Egipcie 0,7%, w Somalii 0,8%).

Państwa afryk. uczestniczą w trzech międzynarodowych konwencjach i jednym programie, których celem jest ochrona najcenniejszych obiektów przyr. i kulturowych. W 1968 w Algierze podpisano Afrykańską konwencję o ochronie przyrody i zasobów naturalnych, przyjęto definicje obszarów i form ochrony. Do Konwencji o ochronie światowego dziedzictwa przyrodniczego i kulturalnego UNESCO, podpisanej 1974, należy 35 krajów afrykańskich. Na Liście Świat. Dziedzictwa Kult. i Przyr. UNESCO znajdują się, niektóre parki nar. (Kilimandżaro, Serengeti), rezerwaty zwierząt (Selous) oraz obszary chronione (Ngorongoro) w Tanzanii. W parkach nar. Demokr. Rep. Konga priorytet w dziedzinie ochrony zwierząt przyznano gorylom (Wirunga, Kahuzi-Biega), nosorożcom i żyrafom (Garamba), karłowatym szympansom (Salonga). Konwencja o ochronie środowisk podmokłych (zw. konwencją Ramsar) podpisana 1971 w irańskim m. Ramsar, obejmuje ochroną obszary bagienne, podmokłe, wodne i nadmorskie. Do jej sygnatariuszy należy 18 państw afryk., a ważniejszymi terenami chronionymi są: Morze Hipopotamów (Burkina Faso), rezerwat biosfery Jez. Fitri (Czad), Park Nar. Jez. Nakuru (Kenia), Park Nar. W (Niger i Burkina Faso), bagna Bangueulu i wodospady Kafue (Zambia), Jez. Jerzego (Uganda), ujścia rzek i niektóre wybrzeża, w tym koralowe w RPA. Rezerwaty biosfery nie są ustanawiane na mocy formalnej konwencji, lecz są rezultatem i częścią programu badawczego Man and Biosphere (MaB). Na obszarze A. do sieci rezerwatów biosfery należą parki i rezerwaty z 31 krajów, najwięcej z Kenii: Amboseli, Kiunga, Malindi-Watamu, Kenia i Kulal (parki nar.) oraz Marine (rezerwat). W Tanzanii rezerwatami biosfery są: Park Nar. Jez. Manyara i Park Nar. Serengeti–Ngorongoro, a w Ugandzie Park Nar. Ruwenzori.

Protected Areas of the World. A Review of National Systems, vol. 2 Palearctic, vol. 3 Afrotropical, Gland–Cambridge 1991;

E. Kantowicz The Threats to and Protection of Natural Environment in Africa, Warszawa 1998.

 

AFRYKA. WARUNKI NATURALNE. REGIONY FIZYCZNOGEOGRAFICZNE. Współzależność poszczególnych elementów środowiska przyr. powoduje, że w A. wyodrębnia się wielkie regiony fizycznogeogr. mające wyraźną indywidualność i wewn. podobieństwo. O podobieństwie nie wszędzie decyduje ten sam element środowiska przyr., lecz taki, który przesądza o specyfice poszczególnych regionów. W A. Niskiej są to częściej elementy strefowe, jak klimat i roślinność, a w A. Wysokiej dużego znaczenia nabierają też geol.-strukturalne cechy obszaru. Głównymi regionami A. Niskiej są : Atlas, Sahara, Sudan, Górna Gwinea i Kotlina Konga. A. Wysoka dzieli się na A. Północno-Wschodnią i Wschodnią oraz A. Południową. Odrębny region stanowi Madagaskar wraz z innymi wyspami O. Indyjskiego.

Atlas to region, którego podobieństwo wynika z alp. genezy gór i z przynależności obszaru do podzwrotnikowej strefy klim.-roślinnej. Historia regionu jest ściśle związana z mezozoiczno-trzeciorzędowym ruchem płyt litosfery, które zderzywszy się ze sobą spowodowały sfałdowanie utworów osadowych M. Tetydy i dobudowanie ich do płyty afrykańskiej. Roślinność i zwierzęta tego regionu wykazują silne związki z Europą. W śródziemnomor. klimacie z zimowymi deszczami i gorącym, suchym latem dominującą, naturalną formacją roślinną były zarośla i lasy twardolistne.

Sahara, mimo istniejących tu gór i nizin oraz zróżnicowanej budowy geol., jest zdominowana suchością klimatu i ubóstwem wszelkich form życia. Małe opady, b. duże potencjalne parowanie, wahania temperatury i nasłonecznienie oraz brak roślinności powodują, że powierzchnia jest poddana silnym procesom wietrzenia mech. i erozji eolicznej. Tworzy się krajobraz gór wyspowych, ostrych krawędzi erozyjnych i rozległych powierzchni zrównań. Ograniczone wietrzenie chem. prowadzi często do powstania lakieru pustynnego. Florystycznie Sahara należy do obszaru saharo-sindyjskiego Państwa Holarktycznego. Charakterystyczne są oazy. Zupełnie wyjątkowe znaczenie ma nadrzeczna oaza Nilu. Północną i pd. granicę Sahary wyznacza izohieta średnich rocznych opadów ok. 200 mm.

Sudan to region o mało zróżnicowanej rzeźbie i wyraźnym sezonowym rytmie pory suchej i deszczowej. Obejmuje on szeroki (1000 km) pas między Górną Gwineą i Kotliną Konga na południu a Saharą na północy, ciągnący się na dł. 5500 km od wybrzeży O. Atlantyckiego do podnóży Wyż. Abisyńskiej. Za pd. granicę Sudanu przyjmuje się na ogół izohietę 1500 mm średniego rocznego opadu, jednak niektóre odcinki granicy nawiązują bardziej do strukturalnych i morfologicznych cech obszaru. W Sudanie jest charakterystyczna regularna równoleżnikowa zmienność klim.-roślinna. Z południa na północ stopniowo maleją opady i wydłuża się pora sucha, a roślinność sawannowa zmienia się od wysokotrawiastej do niskotrawiastej i ciernistej. Północną część Sudanu określa się nazwą Sahelu. W Sudanie są położone części kotlin: Środk. Nigru, Czadu i Górnego Nilu.

Górna Gwinea jest regionem leśnym, należącym do strefy klimatu równikowego, różni się jednak od Kotliny Konga większym wpływem O. Atlantyckiego i pewną słabo zaznaczającą się sezonowością opadów. Pod względem budowy geol. należy do prekambryjskiej tarczy gwinejskiej. Wypiętrzenia tarczy tworzą góry i wyżyny Górnej Gwinei.

Kotlina Konga, wraz z otaczającymi ją wyżynami (zach. część obrzeżenia kotliny wyodrębnia się jako Dolną Gwineę) jest b. charakterystycznym regionem leśno-sawannowym, położonym w dorzeczu Konga. Rdzeniem regionu jest wilgotny wiecznie zielony las równikowy. Gęsta sieć rzek nadaje piętno rzeźbie w wyższych poziomach kotliny, tworząc głęboko wcięte doliny. W dnie kotliny z dużym nawodnieniem wiąże się obecność bagien, gleb glejowych, a także niewielkich jezior.

A. Północno-Wschodnia (Abisomalia) i A. Wschodnia obejmują wyżyny Abisyńską i Somalijską wraz z Rowem Abisyńskim i zapadliskiem Afar oraz Wyż. Wschodnioafrykańską. Przewodnią cechą tego regionu jest występowanie rowów tektonicznych i młodego wulkanizmu, co jest związane z systemem ryftowym. Warunki przyr. w dnach rowów i na wyniesionych zrębach lub stożkach wulkanicznych są kontrastowo różne. Występują tam obok siebie suchy klimat w dnach rowów i b. wilgotny na zboczach niektórych gór, sucholubna roślinność obok wilgotnych górskich lasów równikowych. Pewną odrębną całość stanowi Wyż. Abisyńska, traktowana w niektórych podziałach jako samodzielny region fizycznogeograficzny.

A. Południowa obejmuje całą pozostałą część kontynentu, położoną na południe od 10° S. Jest regionem wewnętrznie zróżnicowanym, ma południkowy układ stref klim.-roślinnych, od wilgotnych na wschodzie do suchych na zachodzie. Charakterystyczna dla tego regionu jest kotlina Kalahari. Na podłożu piasków systemu Kalahari wytworzyły się tam piaszczyste gleby inicjalne. Roślinność, wbrew używanej nazwie „pustynia” Kalahari, jest dosyć bogata, tworzą ją różne odmiany ciernistej sawanny (thornveld). Otaczające kotlinę wyżyny i góry można podzielić na suche wyżyny zach., opadające ku nadbrzeżnej pustyni Namib, wilgotne wyżyny wsch. oraz G. Przylądkowe. Największą indywidualność, wynikającą z fałdowej genezy gór, położenia w strefie klimatu podzwrotnikowego i przynależności do odrębnego florystycznego Państwa Przylądkowego (Capensis), mają G. Przylądkowe.

Madagaskar i wyspy O. Indyjskiego tworzą odrębny region, którego specyfika wynika właśnie z wyspiarskiego położenia. Ma ono wpływ na klimat oraz oryginalność flory i fauny. Oprócz Madagaskaru, który jest oderwanym fragmentem Gondwany, należą tu: wulkaniczne archipelagi Komorów i Maskarenów oraz Seszele. Na wielu wyspach czynne wulkany.

 

AFRYKA. LUDNOŚĆ. ZRÓŻNICOWANIE ETNICZNE. A. niemal do naszych czasów była terenem dynamicznych procesów migracyjnych i etnicznych. W ich wyniku powstało wiele (kilkaset) różnej wielkości i różnej spoistości ludów i grup etnicznych. Podziały etniczne nie zawsze odpowiadają podziałom kulturowym, językowym, rasowym i rel., nie znajdują także z reguły odzwierciedlenia w przebiegu granic państwowych. Obecnie najstarszą warstwę osadniczą kontynentu tworzą niskorośli zbieracze i łowcy. Należą do nich Pigmeje, zamieszkujący lasy dorzecza Kongo, oraz Buszmeni, żyjący w kotlinie Kalahari. Blisko spokrewnieni z Buszmenami są pasterscy Hotentoci, którzy przyjęli jednak wiele cech kulturowych i rasowych od ludów kuszyckich. Pokrewni Buszmenom i Hotentotom są też Damara (z Namibii) oraz Sandawe i Hatsa (z Tanzanii). O pierwotnym zasięgu ludów niskorosłych w A. świadczą liczne wykopaliska ze strefy Sudanu (kultura Tellem) oraz najdalej na północ wysunięte grupy ludów pigmenoidalnych (Tura, Gagu) z Wybrzeża Kości Słoniowej.

Ogromną część środk. i południowej A., rozciągającą się na północ od obszaru etnicznego ludów mówiących językami khoisan i na południe od strefy Sudanu, zamieszkują ludy Bantu (względnie zróżnicowane kulturowo, mówiące językami zaliczanymi do rodziny języków niger-kongo ludy negroidalne, które w przeciwieństwie do wysokich Nigrytów wyróżniają się średnim wzrostem oraz krępą budową ciała). Trudnią się gł. kopieniaczą uprawą ziemi, bowiem typowa dla strefy lasów równikowych A. plaga muchy tse-tse nie sprzyja hodowli. Wyjątek pod tym względem stanowią plemiona Bantu z pd. krańca kontynentu. Ludy Bantu w ciągu ostatnich 2–3 tys. lat, posuwając się z terenów trawiastej sawanny na południe od jez. Czad osiągnęły już w czasach nowoż. obszary południowej A., wypierając ludy reprezentujące wcześniejsze i późniejsze warstwy osadnicze lub mieszając się w różnym stopniu z nimi. W konsekwencji wśród ludów Bantu można wyróżnić kilka podgrup: pd.-wsch., zamieszkującą Zimbabwe, RPA i Botswanę (Khosa, Szona, Soto, Zulusi); zach., zamieszkującą Angolę, RPA i Namibię (Hererowie, Ambo, Czokwe); wsch. (od dominującego tu języka zw. też suahili), zajmującą Mozambik, Malawi, Tanzanię i Kenię (ludy Suahili, Malawi, Wagogo, Makua, Makonde); środk., zajmującą pn. Zambię i dorzecze górnego Konga (ludy Tonga, Bemba, Luba); Kongo, zamieszkującą dorzecze dolnego i środk. Konga oraz pn.-zach. Angolę (ludy Kongo, Bambundu i Mongo); pn., zamieszkującą Ugandę, Ruandę, Burundi i część Kenii (Gandowie, Kikuju, Hutu i Tutsi); pn.-zach., zamieszkującą Gabon, Gwineę Równikową i pd. Kamerun (ludy Kota, Maka, Duala i Fangowie).

Spokrewnione z ludami Bantu są, mówiące językami rodziny niger-kongo i zamieszkujące tereny Rep. Środkowoafryk., pd. Czadu i środk. Kamerunu, tzw. ludy środk. Sudanu (Azande, Banda, Bagirmi, Czamba). Od północy w zespół ludów Bantu wąskim klinem „wciska się” obszar etniczny ludów nilockich. Wyróżniają się one smukłą sylwetką i wysokim lub b. wysokim wzrostem oraz kulturą pasterską zogniskowaną wokół masowego chowu zwierząt. Niloci, mówiący językami zaliczanymi do rodziny nilo-saharyjskiej, napłynęli na pokryte trawiastą sawanną ziemie obecnej Ugandy, Kenii i Tanzanii w II tysiącleciu n.e. z terenów pd. Sudanu. Najbardziej na południe wysuniętą grupą Nilotów są Masajowie, na północ od nich mieszkają ludy Luo, Aczoli i Bari (zajmujący się też uprawą roli) oraz Karamodżong, Turkana, Dinkowie i Nuerowie. Do Nilotów zalicza się niekiedy mieszkańców oaz doliny Nilu, zw. Nubijczykami. Należą oni do starej, przedislamskiej warstwy etnicznej północnej A.

Na północ od Nilotów mieszkają ludy zw. kordofańskimi. Pod tą nazwą kryje się izolowana, niewielka, aczkolwiek silnie zróżnicowana grupa społeczności refugialnych, reprezentujących archaiczną kulturę (roln. i zbieracko-łow.) i mówiących językami zaliczanymi bądź do rodziny niger-kongo, bądź do rodziny nilo-saharyjskiej.

Zachodnią A. zamieszkują silnie zróżnicowane językowo i kulturowo ludy roln. i pasterskie. Pas wybrzeża Zat. Gwinejskiej, pokryty drzewiastą sawanną i wilgotnymi lasami jest domeną ludów roln. o negroidalnym typie rasowym (średni wzrost i krępa budowa ciała) mówiących językami zaliczanymi do rodziny niger-kongo, które zostały tu zepchnięte przez stosunkowo niedawną ekspansję wysokorosłych (nigryckich) ludów sawanny. Obok rozwiniętych społeczeństw o tradycjach państw. (ludy Akan), spotkać tu można ludy o archaicznej kulturze (ludy lagunowe). Na wschodzie, na pograniczu Kamerunu i Nigerii mieszkają plemiona zaliczane do tzw. ludów wchodniobantuidalnych (pokrewnych Bantu, m.in. Bamileke, Ibibio), środk. odcinek wybrzeża, w Nigerii, Beninie, Togo, Ghanie, Wybrzeżu Kości Słoniowej, zamieszkują wspólnoty plemienne, zaliczane do tzw. grupy Kwa (Aszantowie, Jorubowie, Ibo, Fonowie, Ewe, Baule). Bardziej na zachód, w Liberii, Wybrzeżu Kości Słoniowej, mieszkają ludy zaliczane do tzw. grupy Kru (Bakwe, Gere, Bete). Zachodnie rejony Senegalu, Gambii, Gwinei i Sierra Leone zamieszkują ludy nigryckie, zaliczane do tzw. ludów zachodniobatuidalnych (Wolofowie, Sererowie, Diola). Stąd wywodzą się także pasterscy Fulanie, którzy rozprzestrzenili się na całym obszarze zachodniej A. W górnym biegu Nigru, w Gwinei, Senegalu i Mali, mieszkają tzw. ludy Mande (Soninke, Bambara, Mandingo, Bozo, Mende, Susu). Obszar leżący wewnątrz łuku Nigru (w Burkina Faso, Mali, w pn. Ghanie, Togo i Beninie) zamieszkują ludy Gur (woltyjskie lub centralnobantuidalne — Senufowie, Lobi, Dogoni, Mossi). Dolinę łuku Nigru zajmują z kolei rolnicy i rybacy Songhajowie oraz Dżerma, mówiący językami zaliczanymi do rodziny nilo-saharyjskiej.

Tereny położone wokół jez. Czad oraz środk. Saharę (Czad, Nigerię i Niger) zajmują spokrewnione z sobą ludy: rybacy i rolnicy Kanuri oraz pasterscy Tubu. Tworzą one grupę saharyjską rodziny językowej nilo-saharyjskiej. Wzdłuż granicy Nigerii i Nigru oraz regiony pn. Kamerunu i środk. Czadu (wyspowo) zamieszkuje lud Hausa o rozwiniętej kulturze i świadomości wspólnoty etnicznej oraz pokrewne mu ludy Kirdi (tzw. hausoidalne) odznaczające się archaiczną kulturą oraz rodzimą afryk. religią. Choć rasowo należą one do ludów nigryckich, językowo zalicza się je do rodziny afroazjat. (semito-chamickiej). Do tej samej rodziny językowej należą także ludy zamieszkujące tzw. róg Afryki oraz pozostałą, pn. część kontynentu. Etiopię, Erytreę, Somalię oraz zach. Sudan i pn. Kenię zajmują kuszyccy pasterze (Somalijczycy, Oromo, Bedża), Amharowie o nadłuższej w A. ciągłości państw. oraz Tigre, trudniący się hodowlą i rolnictwem. W pn. Sudanie oraz w państwach basenu M. Śródziemnego i Mauretanii dominującą grupą są Arabowie, którzy napłynęli na te tereny VII–XIV w. Trudnią się hodowlą (beduini) oraz rolnictwem irygacyjnym, a w licznych miastach także tradycyjnie rzemiosłem i kupiectwem. Z rzemiosła słyną także, mieszkający w miastach doliny Nilu, chrześc. Koptowie — wywodzący się od staroż. Egipcjan. Od Tunezji do Maroka zaznacza się podział na berberskich górali, reprezentujących pierwotną warstwę etniczną północnej A. oraz na arab. mieszkańców miast i nizinnych wsi. Wyspę Madagaskar zamieszkują Malgasze.

Rozdrobnienie etniczne ludności kontynentu afryk. oraz jego dzieje polit., w tym zwł. przebieg granic państw. ignorujących często zasięg poszczególnych obszarów etnicznych i kulturowych, sprawiły, że w A. nie ukształtowały się narody typu europejskiego. Pojęcie narodu w warunkach afryk. jest rozumiane odmiennie niż w Europie. Patriotyzm muzułm. mieszkańców północnej A. określają 2 cechy: wspólna religia wyznacza wspólnotę wiernych nie uznającą granic polit., przestrzeń ojczyzny wyznacza wspólnotę mieszkańców kraju lub regionu. Naród lub narody arab. znajdują się w stadium powstawania. Jeszcze bardziej złożona i płynna sytuacja występuje w A. subsaharyjskiej. Na system organizacji plemiennej nałożyły się granice i struktura etniczna odziedziczone po okresie kolonialnym. Powstały państwa, które jako cel postawiły sobie wytworzenie wśród obywateli więzi typu narodowego. W przypadku Czarnej A. nie możemy zatem jeszcze mówić o narodach, raczej o ludach lub grupach etnojęzykowych. Jedynym białym narodem w A. są Afrykanerzy. Granice państw. przebiegają w A. w poprzek obszarów etnicznych, włączając w obręb poszczególnych państw dziesiątki lub setki odrębnych (czasami wrogich) grup etnicznych. Utrudnia to procesy narodotwórcze, sprzyja konfliktom granicznym i wewnętrznym. Nowym zjawiskiem, dodatkowo komplikującym sytuację etnopolityczną A. jest nasilający się w latach 90. proces uaktywniania się ruchów etnonacjonalistycznych, polegających m.in. na upodmiotowieniu wielu dawniej zmarginalizowanych wspólnot plemiennych. Trwałość struktur plemiennych powoduje, iż A. pozostaje pod koniec XX w. najmniej stabilnym kontynentem, areną rzezi plemiennych (Ruanda, Burundi, Demokr. Rep. Konga, RPA), secesji poszczególnych prowincji (Etiopia, Erytrea), a nawet dezintegracji struktur państw. (Demokr. Rep. Konga, Somalia, Liberia).

 

AFRYKA. LUDNOŚĆ. JĘZYKI. Współczesne języki A. oraz historycznie zaświadczone i wymarłe, łącznie ponad 1500 typologicznie zróżnicowanych języków, klasyfikuje się hipotetycznie w 4 rodzinach językowych: 1) kongo-kordofańskiej (ok. 1000 języków), z których większość stanowią języki niger-kongijskie, w tym grupy: kwa, mande, gur oraz bantu (ok. 400 języków); 2) afroazjatyckiej (chamito-semickiej, ok. 250 języków) z językami semickimi, kuszyckimi, berberskimi, czadyjskimi i językiem egipskim; 3) nilo-saharyjskie (ok. 150 języków); 4) khoisan (buszmeńskie i hotentockie, ok. 140, 1/3 wymarłych). Odrębny status genealogiczny mają: język malgaski, należący do rodziny indonez., oraz język afrikaans z rodziny języków germ. Powszechnie w A., równocześnie z językami służącymi do komunikacji wewnątrzetnicznej, funkcjonują też języki mające zasięg ponadetniczny, używane w skali większych regionów lub do specjalnych potrzeb komunikacyjnych. Do najbardziej rozpowszechnionych języków wehikularnych należą w: A. Północnej — arab.; A. Północno-Wschodniej: amharski, oromo, somali; A. Wschodniej: suahili, njandża, szona; A. Zachodniej: hausa, joruba, ibo, fulani, manding (dialekty: bambara, malinke, diula); A. Środkowej: kongo (kikongo), lingala; A. Południowej: zulu. W funkcji wehikularnej są też używane języki pidżynowe oraz kreolskie, powstałe w wyniku kontaktów językowych. Wiele języków A. ma zastosowanie w oświacie i środkach masowej komunikacji, kilkanaście krajów A. nadało jednemu lub kilku językom rodzimym rangę urzędową, jednocześnie powszechnie stosując w tych funkcjach język: ang. lub franc., portug. oraz hiszpański. Do najstarszych zabytków piśmienniczych w językach A. należą inskrypcje w piśmie etiopskim w klas. języku gyyz, pochodzące z IV w. We współczesnych językach A. szerokie zastosowanie znajduje alfabet arab. (adżami) oraz zmodyfikowany alfabet łaciński.

R. Ohly Języki Afryki, Warszawa 1974;

S. Piłaszewicz Wstęp do afrykanistyki, Warszawa 1994;

T. Schadeberg, E. Wolff Die Sprachen Afrikas, Hamburg 1981;

H. Jungrithmayr Lexikon der Afrikanistik, Berlin 1983;

S. Brauner Verehrs- und Nationalsprachen in Afrika, Berlin 1985.

 

AFRYKA. LUDNOŚĆ. PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE I ROZMIESZCZENIE LUDNOŚCI. Od górnego paleolitu do czasów znacznego osuszenia klimatu ok. 4–5 tys. lat temu na Saharze, A. była po Azji najludniejszą częścią świata, potem wyprzedziła ją pod tym względem Europa. Dopiero 1997 kontynent afryk. wyprzedził z kolei Europę; 2000 ludność A. szacuje się na 13,5% ludności świata. Około 1500 A. miała zbliżoną liczbę mieszk. (ok. 85 mln) do Europy, która w wyniku pandemii dżumy (XIV w.) utraciła 1/3–1/4 ludności. Jednak w ciągu kolejnych 400 lat liczba Europejczyków wzrosła o ponad 300 mln, a Afrykanów zaledwie o 50 mln; ich udział w zaludnieniu Ziemi spadł do 8% (1900). Było to następstwem wielowiekowego handlu niewolnikami w A. na południe od Sahary oraz utrzymującego się wysokiego poziomu śmiertelności. Większa stabilizacja polit. w okresie kolonialnym i podjęcie przez Europejczyków walki z chorobami zakaźnymi przyspieszyły wzrost ludności w XX w. Od półwiecza A. wykazuje najwyższy współczynnik przyrostu naturalnego na świecie (26,7‰ w 1995–2000). Przy utrzymującym się wysokim współczynniku urodzeń (39,4‰) nastąpił od 1950 dwukrotny spadek współczynnika zgonów (12,7‰). W rezultacie wśród Afrykanów aż 44% populacji ma poniżej 15 lat. Jednak tylko połowa ludności ma dostęp do dobrej jakości wody pitnej, na jednego lekarza przypada 3,6 razy więcej pacjentów (2570) niż średnio na świecie, ponad 60% umiera na choroby zakaźne i pasożytnicze; żyje tu 63% nosicieli wirusa HIV na świecie. W dalszym ciągu kontynent wykazuje więc najwyższy współczynnik śmiertelności niemowląt (85‰) i najkrótszą średnią długość życia (53 lata) na świecie. Tylko 3% ludności ma ponad 64 lata. W latach 90. zaobserwowano spadek dotychczasowego tempa wzrostu ludności. Średnia dzietność kobiet spadła do 5,4 (średnia świat. 3), co w Ameryce Łac. i Azji nastąpiło już 30 lat temu. Jest to następstwem przemian społ.-kulturowych, szybciej postępujących w regionach lepiej rozwiniętych gospodarczo. W pn. i południowej A. (RPA, Namibia, Botswana, Lesotho, Suazi) kobiety rodzą przeciętnie czworo dzieci; ocenia się, że 40% zamężnych kobiet stosuje środki antykoncepcyjne; średnia długość życia (62–65 lat) jest bliska średniej świat. (66 lat). Te dwa regiony wykazują jednak dość duże różnice w poziomie alfabetyzacji społeczeństwa (1995): 52% w północnej A., 81% — w południowej. W A. międzyzwrotnikowej kobiety wciąż rodzą średnio sześcioro dzieci, choć poziom ich alfabetyzacji nie odbiega od poziomu występującego w północnej A. Ten wysoki przyrost naturalny utrzymuje się na obszarach nękanych od lat 60. przez susze i wojny, gdzie 1/3 ludności jest chronicznie niedożywiona a śmiertelność niemowląt wynosi 90‰ (średnio na świecie 57‰). Ocenia się, że w tej części A. dzietność kobiet spadnie do czterech dopiero po 2010.

Mieszkańcy A. tradycyjnie charakteryzowali się wysoką mobilnością przestrzenną, wynikającą ze sposobu użytkowania ziemi (koczownicze pasterstwo, rolnictwo żarowo-odłogowe, myślistwo i zbieractwo). Współczesne kierunki migracji wewn. są b. zróżnicowane. Emigracje odbywają się gł. z przeludnionych obszarów wiejskich o niewystarczającej produkcji żywności do dużych miast lub na tereny wiejskie wykazujące zapotrzebowanie na najemną siłę roboczą. Są to migracje stałe i okresowe. Niełatwe warunki życia w miastach sprawiają, że w okresach stagnacji gosp. ludność jest zmuszona przemieszczać się do innych miast lub z powrotem na wieś. Afrykanie biorą w niewielkim stopniu udział w migracjach międzykontynentalnych. W USA, Kanadzie i Australii stanowili tylko 4% imigrantów 1990–94. Nieco więcej dociera ich do Europy Zach. (15–20% ogółu imigrantów), gł. z północnej A. Ujemne saldo migracji jest b. niskie (–0,2 na 1000 mieszk.) w porównaniu z Azją, a zwł. Ameryką Łacińską. Bardziej intensywne są migracje zewn. w samej A., np. z Burkina Faso na Wybrzeże Kości Słoniowej lub z Malawi, Lesotho, Suazi do RPA. Ujemne saldo migracji wykazuje przede wszystkim wschodnia A. (–0,6 na 1000 mieszk.), w wyniku przemieszczeń uchodźców i migracji zarobkowych do południowej A. Stosunkowo wysokie dodatnie saldo ma północna A. (0,4 na 1000 mieszk.) — obszar tranzytowy dla emigrantów z innych części A. do Europy lub zach. Azji. Migracje zewn. mają zarówno charakter dobrowolny (w celach zarobkowych), jak i przymusowy, najczęściej są spowodowane destabilizacją polit. (wojny domowe) lub klęskami żywiołowymi. Ponad 40% (1997) zarejestrowanych przez ONZ uchodźców polit. na świecie pochodzi z państw afryk. ogarniętych wojnami domowymi, gł. z Liberii, Somalii, Sudanu, Erytrei, Ruandy, Angoli i Sierra Leone. Ponad połowa ludności (ok. 4 mln) Ruandy została zmuszona do ucieczki do sąsiednich krajów (gł. Demokr. Rep. Konga).

A. ma gęstość zaludnienia (średnio 24 mieszk./km2) prawie dwukrotnie niższą od średniej świat., ale wyższą niż w Australii i Ameryce. Na kontynencie można wyróżnić 4 wielkie makroregiony ludnościowe. Najwięcej Afrykanów (37%) żyje na wyżynach wsch. i południowej A., od Wyż. Abisyńskiej po Przyl. Dobrej Nadziei (średnio 35 mieszk./km2). Wyżej położone obszary cechują na ogół lepsze warunki bioklim. oraz niewystępowanie muchy tse-tse, ograniczającej chów bydła. Tereny te (gł. RPA, Kenia, Zimbabwe) w przeszłości przyciągały białych osadników. Większe skupiska ludności roln. (ok. 250 mieszk./ km2) występują w Ruandzie i Burundi oraz w środkowozach. prowincjach Kenii. Na terenach górn.-przem. RPA, w pd. Transwalu (prow. Gauteng), zwł. w Witwatersrandzie, średnia gęstość zaludnienia wynosi 422 mieszk./km2. Drugim regionem pod względem potencjału ludnościowego (28%) jest zachodnia A., w strefie między Saharą a Zat. Gwinejską. Przy przeciętnej gęstości zaludnienia 60 mieszk./km2 największa koncentracja ludności (Ibowie) występuje w pd.-wsch. Nigerii (ponad 400 mieszk./km2). Takie skupiska ludności (Jorubowie, Hausa, Mossi) powstały na terenach lepiej rozwiniętch rolniczo oraz zagospodarowanych jeszcze w okresie prekolonialnym. Prawie cała ludność pn. części kontynentu (22% ludności A.) skupia się bliżej wybrzeża, gdzie osadnictwu i uprawie ziemi sprzyjał łagodny klimat śródziemnomor., a nadmor. położenie było korzystne dla rozwoju miast i handlu. Możliwość intensywnej uprawy ziemi na terenach sztucznie nawadnianych sprawiła, że w dolnym biegu Nilu występuje największa koncentracja ludności na kontynencie (ponad 1000 mieszk./km2). Tu powstały pierwsze miasta w A. Rozległa Sahara poza oazami oraz doliną Nilu pozostaje obszarem prawie bezludnym, gdzie jest możliwe tylko koczownictwo. Czwarty region ludnościowy stanowią słabo zaludnione tereny wilgotnych lasów Kotliny Konga i otaczających ją wyżyn, bardziej suchych na północy (pogranicze Sudanu i Sahary) i pd. zachodzie (kotlina Kalahari, pustynia Namib). Łącznie mieszka tam 13% ogółu Afrykanów, a średnia gęstość zaludnienia wynosi tylko 12 mieszk./km2.

 

AFRYKA. LUDNOŚĆ. STRUKTURA OSADNICTWA. A. jest obok Azji najsłabiej zurbanizowaną częścią świata, ale od półwiecza wykazuje najwyższe tempo wzrostu ludności miejskiej (4–5% rocznie). Na wsi mieszka 65% Afrykanów (1995). Z najbardziej pierwotnych form osadnictwa występują tu leśne szałasy Pigmejów i namioty koczowników. Wsie liczą od kilkudziesięciu osób w strefie wilgotnego lasu równikowego do kilkunastu tys. mieszkańców w delcie Nilu lub na sawannie zachodniej A. W północnej A. tradycyjne, prostokątne domy są budowane z gliny, cegły suszonej lub wypalanej. Zabudowa wsi jest zwarta, z charakterystycznym meczetem na centr. placu. W A. międzyzwrotnikowej poza gliną więcej wykorzystuje się drewna i liści palmowych; tradycyjne budynki bywają okrągłe z charakterystycznymi stożkowatymi dachami lub prostokątne o dachach płaskich lub dwuspadowych. Wsie strefy wilgotnego lasu są na ogół małe i zwarte, w strefie sawanny — większe, najczęściej otoczone mniejszymi przysiółkami i pojedynczymi zagrodami. Wsie pasterzy we wsch. i pd. części A. są chronione przez ogrodzenia z kolczastych gałęzi, gliny lub drewniane palisady. W 20 krajach międzyzwrotnikowej A. ponad 65% ludności wiejskiej żyje w skrajnym ubóstwie.

Pierwsze miasta na kontynencie powstały w Egipcie ok. 3 tys. lat p.n.e., a potem w pozostałej części północnej A. Wraz z ekspansją islamu pojawiły się na południe od Sahary w strefie sahelu i sawanny oraz na wybrzeżach O. Indyjskiego. W XI w. powstały pierwsze miasta roln. Jorubów na pograniczu sawanny i wilgotnego lasu w dzisiejszej Nigerii. Bardziej intensywna urbanizacja rozpoczęła się 1930–50. Najwyższe tempo przyrostu ludności miejskiej notowano w latach 60., po uzyskaniu przez większość krajów niepodległości. W krajach afryk. za miasta uznaje się przeważnie już takie osiedla, które liczą 2–5 tys. mieszkańców. Wyższe kryteria są stosowane w niektórych krajach zachodniej A. (np. w Nigerii 20 tys. mieszk., Senegalu i Beninie 10 tys.). Najwyższy poziom urbanizacji wykazują państwa pd. i północnej A. (45–50% ludności miejskiej), gdzie miasta są na ogół lepiej wyposażone w infrastrukturę techniczną. Najmniej ludności miejskiej (25%) ma wschodnia A. Najwyższe tempo wzrostu ludności miast (5% rocznie) cechuje obecnie kraje zach. i wschodniej A. W miastach liczących ponad 1 mln mieszk. mieszka tylko 29% ludności miejskiej, a więc tylko nieco więcej niż w Europie. Silniejsze zewn. niż wewn. więzi gosp. spowodowały, że połowa tych miast leży na wybrzeżu. Choć często stołeczne miasto jest nieproporcjonalnie duże w stosunku do pozostałych w kraju, to w przeciwieństwie do Azji i Ameryki Łac. nie ma jeszcze tak wielkich miast, jak na tych kontynentach. Tylko 2 zespoły miejskie zamieszkuje ponad 10 mln mieszk. — Lagos i Kair, a 3–5 mln mają: Kinszasa, Aleksandria, Chartum, Casablanca, Algier, Abidżan, Maputo, Kapsztad. W wielu krajach A. międzyzwrotnikowej poniżej 50% ludności miejskiej korzysta z wodociągów (np. w Nigerii 33%, Angoli 40%), a nawet ma tylko dostęp do dobrej jakości wody pitnej (w Mozambiku 17%, Gwinei Bissau 38%). W dużych miastach A. typowy jest stosunkowo wysoki udział mieszkań substandardowych (np. Addis Abeba 85%, Lagos 80%, Luanda 70%). Charakterystyczną cechą miast afryk. jest ich dualna forma, pozwalająca wyróżnić miasto kolonialne (eur.), z bardziej nowocz. zabudową, i afryk. (arab. w północnej A.), z bardziej tradycyjną.

J.I. Clarke Redistribution of Population in Africa, ed. L.A. Kosiński, London 1982;

A. O’Connor The African City, New York 1983;

D. Tabutin Population et société en Afrique au Sud Sahara, Paris 1988;

W.T.S. Gould Migrations and Basic Needs in Africa, Liverpool 1990;

S. Ricca Migrations internationales en Afrique, Paris 1990;

F. Gendreau La population de l’Afrique, tamże 1993.

 

AFRYKA. GOSPODARKA. A. jest najwolniej rozwijającym się gospodarczo kontynentem świata. W wielu państwach na gospodarkę wpływa brak stabilizacji polit., a jej struktura jest obciążona dziedzictwem przeszłości kolonialnej (monokulturowe rolnictwo plantacyjne). Gospodarka w skali całego kontynentu wykazuje wysoki udział rolnictwa w tworzeniu dochodu nar. i tylko kilkuprocentowy, stagnujący — przemysłu przetwórczego. Zaawansowanie gospodarki jest jednak różne w poszczególnych regionach, najlepiej są rozwinięte RPA oraz na północy kontynentu Egipt, Tunezja i Maroko. W 1995 PNB na 1 mieszk. wynosił w tych krajach od 790 dol. USA w Egipcie do 1100–1800 dol. USA w krajach Maghrebu i 3160 dol. USA w RPA. W najsłabiej rozwiniętych państwach, leżących na południe od Sahary, PNB na 1 mieszk. nie przekracza 500 dol. USA. Cechą wskazującą na słabe zaawansowanie gospodarki A. jest duży udział rolnictwa w dochodzie nar. (np. 13% w Algierii, a 20% w A. na południe od Sahary, 1995). O niekorzystnych zjawiskach strukturalnych w gospodarce świadczy także ujemne tempo wzrostu PNB w okresie 1980–95: – 1,4% rocznie w krajach na południe od Sahary, –2,1% w północnej A. Od lat 90. wskaźniki te ulegają poprawie dzięki wprowadzaniu programów dostosowawczych do wymogów gospodarki rynkowej. Trudności te są konsekwencją uzależnienia gospodarek wielu krajów afryk. od koniunktury na rynkach świat. na surowce miner. bądź rolne, będące gł. źródłem wpływów eksportowych. Dotyczy to np. miedzi (Demokr. Rep. Konga, Zambia), ziarna kakaowego (Wybrzeże Kości Słoniowej) i in. Nierozwiązanym od lat problemem w A. jest duży zasięg ubóstwa i niedożywienia. Rolnictwo wciąż nie może sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu na żywność, gł. z powodu wysokiego przyrostu naturalnego. W ostatnim dwudziestoleciu jedynie w nielicznych krajach tempo przyrostu produkcji żywności na 1 mieszk. uległo nieznacznej poprawie (o 3–10% w Angoli, Beninie, Czadzie, Egipcie, najwięcej — o 22% w Ghanie), natomiast w innych wystąpił spadek, sięgający nawet 30% (Mozambik, Niger, Ruanda, Sudan). Ujemny bilans żywnościowy jest uzupełniany dzięki importowi oraz międzynar. pomocy.

Trudną sytuację gosp. wielu państw A. pogłębia systematycznie zwiększające się zadłużenie, pomimo programów naprawczych i preferencyjnych kredytów zagr., przeznaczanych na uzdrowienie i modernizację gospodarki. Przykładowo, 1980–95 zadłużenie Nigerii wzrosło z 9 mld do 35 mld dol. USA, Nigru z 8,6 mld do 16 mld dol. USA, Ghany z 1,4 mld do 6 mld dol. USA. W wielu krajach (Mozambik, Tanzania, Malawi, Sierra Leone, Madagaskar, Gwinea Bissau i in.) łączny dług ze źródeł zewn. kilkakrotnie przekracza roczny dochód narodowy. W państwach na południe od Sahary, po wdrożeniu w latach 90. programów dostosowawczych Banku Świat. i Międzynar. Funduszu Walutowego wielkość zadłużenia ustabilizowała się na poziomieok. 200 mld dol. USA, co stanowi w przybliżeniu równowartość PNB tych krajów.

W ogromnej większości krajów afryk. gł. rolę w zatrudnieniu odgrywa rolnictwo. Blisko 2/3 mieszk. kontynentu żyje na wsi. W rolnictwie pracuje 63% zawodowo czynnych (1990). W rzeczywistości wskaźnik ten jest jeszcze wyższy, gdyż pracują także dzieci i kobiety, nie uwzględniane w międzynar. standardach. Duża część wartości PKB w A. pochodzi z usług, zatrudniających od 15% do 25% zawodowo czynnych. Są to zazwyczaj podstawowe usługi dla społeczeństwa, oferowane przez tzw. sektor pozaformalny, który pozostaje poza sferą opodatkowania i stanowi źródło dochodów najuboższych, gł. w miastach. Zaledwie 2–15% pracuje w przemyśle, z wyjątkim RPA — 32% zawodowo czynnych.

 

AFRYKA. GOSPODARKA. ROLNICTWO I LEŚNICTWO. Ziemie uprawne (grunty orne 174 mln ha i plantacje 24 mln ha) stanowią tylko 6,4% powierzchni A. Tylko nieznaczna ich część (ok. 6,5%) jest sztucznie nawadniana, z czego ponad połowa przypada na Egipt, Sudan i RPA. W strukturze użytków rolnych przeważają naturalne pastwiska, wykorzystywane na potrzeby ekstensywnego chowu zwierząt. Bardziej produkcyjne użytki zielone są zgrupowane gł. w pasie wilgotnych sawann po obu stronach równika, sezonowo występują również na terenach półsuchych. Rzeczywiste wykorzystanie tych użytków jest jednak niewielkie. Na skutek długoletnich susz na niektórych obszarach A. zaniechano chowu zwierząt, np. w części Sahelu. Rozwój produkcji zwierzęcej ogranicza także mucha tse-tse, występująca gł. w zachodniej A., nad Zat. Gwinejską.

Najważniejszą grupę roślin uprawnych stanowią zboża. Głównymi producentami zbóż w A. są Nigeria, Egipt i RPA, skąd pochodzi ok. 40% zbiorów w skali kontynentu. Najbardziej jest rozpowszechniona kukurydza uprawiana na ziarno (powierzchnia zasiewów 25,8 mln ha, 1996) na całym kontynencie. Mniejszy zasięg ma uprawa sorgo (20,8 mln ha). Kolejnymi zbożami pod względem powierzchni zasiewów są pszenica, proso i ryż (łącznie 30 mln ha). Ryż jest uprawiany w dolinach i deltach niektórych rzek, gł. Nilu, Nigru (region Maciny) i na Madagaskarze, ponadto w zachodniej A. na terenach nie nawadnianych tzw. ryż górski. Z pozostałych zbóż należy wymienić jęczmień oraz tzw. trawy zbożopodobne: miłkę abisyńską i ryż głodowy fonio (Digitaria exilis), występujący gł. w Sahelu. Średnie plony zbóż w skali kontynentu są niskie i wynoszą 13 q/ha (1996), a w przypadku pszenicy 20 q/ha. W niewielu krajach afryk. poziom uprawy zbóż jest porównywalny z osiągnięciami krajów wysoko rozwiniętych, np. średnie plony pszenicy 1996 wynosiły: w Egipcie — 56,4 q/ha, w Zimbabwe — 54 q/ha, w Namibii — 46,6 q/ha. Ważną rolę w wyżywieniu ludności odgrywają rośliny bulwiaste. Uprawia się maniok, jam, taro i słodki ziemniak batat, gł. w strefie klimatu równikowego, a największymi producentami są Nigeria i Demokr. Rep. Konga (gł. maniok). Rozszerza się uprawę ziemniaka (Egipt, RPA, Algieria). A. dostarcza wielu surowców pochodzenia roślinnego, cennych dla przemysłu przetwórczego. Są to rośliny włóknodajne, oleiste, używki, trzcina cukrowa oraz owoce i warzywa. Z roślin włóknodajnych najważniejsze są: bawełna, rafia, rami, konopie i sizal. Najwięcej bawełny (zwł. długowłóknista) produkują Egipt i Sudan, należy do nich łącznie 25% zbiorów w skali kontynentu. Z roślin oleistych palma oleista jest uprawiana gł. w zachodniej A. (80% produkcji kontynentu), drzewo oliwne w północnej A. (15% zbiorów świat. dostarczają Tunezja i Maroko) oraz orzeszki ziemne — gł. w Nigerii (25% zbiorów afryk.). Z A. pochodzi 20% świat. produkcji kawy, gł. gat. Coffea robusta (wschodnia A.), w mniejszym stopniu rodzima Coffea arabica. W uprawie kakaowca dominują kraje zachodniej A., zwł. Wybrzeże Kości Słoniowej (30% produkcji świat.), Ghana, Nigeria, Kamerun. Najważniejszym producentem herbaty jest Kenia (10% zbiorów świat.). Najwięcej owoców (gł. cytrusowych) i warzyw dostarczają kraje położone w klimacie podzwrotnikowym mor. na północy i południu kontynentu.

Produkcję zwierzęcą charakteryzuje duże zróżnicowanie regionalne; 4 gł. regiony hod.: północno-wschodnia A. (Etiopia, Somalia, Sudan) — 25% ogółu pogłowia bydła, 30% owiec i kóz, 70% wielbłądów, Maghreb — 20% pogłowia owiec i kóz oraz Nigeria i RPA (gł. owce). Rozwój produkcji zwierzęcej w A. napotyka na wiele barier. Na terenach nawadnianych występuje konkurencja między roślinami żywieniowymi oraz przem. i paszowymi. Barierami hamującymi rozwój hodowli są też np. nieregularne opady na obszarach półsuchych, a na wilgotnych występowanie muchy tse-tse. Barierą jest również utrzymywanie chowu zwierząt dla wysokiego statusu społ., gł. w grupach plemiennych wschodniej A. i pd. Sudanu. Z kolei w regionach zamieszkanych przez ludność muzułm. chów trzody chlewnej nie występuje ze względów religijnych.

Około 25% powierzchni A. jest porośnięte lasami. Większość obszarów leśnych skupia się w 3 strefach: równikowej, sawannowej wilgotnej oraz w śródziemnomorskiej. W skali kontynentu leśnictwo nie stanowi szczególnie ważnego działu gospodarki. Potencjał lasów afryk. jest wykorzystywany jeszcze w niewielkim stopniu, często w sposób rabunkowy. Dotyczy to niekontrolowanej eksploatacji lasów w strefie równikowej, zakładania wieloletnich plantacji oraz przekształcania uprawy żarowo-przemiennej w uprawę stałą. Blisko połowa drewna pozyskiwanego na kontynencie pochodzi z Nigerii, Demokr. Rep. Konga i Etiopii. Jest ono wykorzystywane gł. na potrzeby wewn. (opał). Głównymi eksporterami tego surowca są RPA i Gabon. Przetwórstwo drewna jest jedną z najsłabiej rozwiniętych gałęzi afryk. gospodarki. Wyjątek stanowi RPA, skąd pochodzi np. 70% produkcji papieru w skali kontynentu.

 

AFRYKA. GOSPODARKA. PRZEMYSŁ. A. ma bogate zasoby wielu cennych surowców mineralnych. Występują one w 3 pasach: w centr. i południowej A. w pasie biegnącym południkowo wzdłuż wielkich jezior afryk. (pogranicze Demokr. Rep. Konga, Ugandy, Kenii, Tanzanii, Ruandy) i dalej na południe, w Zambii, Botswanie i RPA; w zachodniej A. wzdłuż wybrzeży Zat. Gwinejskiej; w północnej A. wzdłuż wybrzeży M. Śródziemnego. W pierwszym pasie występują: platyna (RPA — 80% zasobów świat.), diamenty (1/2 świat. produkcji, zwł. Demokr. Rep. Konga, Botswana i RPA), rudy miedzi (Pas Miedziowy — 10% zasobów świat.), manganu (RPA — 55% zasobów świat.), złoto (gł. RPA), również węgiel kamienny i rudy żelaza. W pasie zach. największe znaczenie ma wydobycie ropy naft. (w szelfie wzdłuż wybrzeży Nigerii, Gabonu, Konga i Angoli), rud manganu (Gabon — 7% zasobów świat.) i boksytów (ponad 20% zasobów świat., gł. Gwinea i Sierra Leone). Na północy występują bogate złoża ropy naft. (Algieria, Libia, Egipt — łącznie ok. 6% produkcji świat.), gazu ziemnego (Algieria, Libia) i fosforytów (Maroko i Tunezja — 20% produkcji świat.).

Głównym źródłem energii elektr. w A. jest hydroenergetyka. Największe hydrowęzły są zlokalizowane na dużych rzekach, m.in. na Nilu — Hydrowęzeł Asuański, na Zambezi — Cabora Bassa i Kariba, na Wolcie — Akosombo. Pozostałą część energii dostarczają elektrownie opalane ropą, gazem lub węglem kamiennym. W Egipcie i RPA działają pierwsze w A. elektrownie jądr. Największymi producentami energii są RPA i Egipt; w krajach tych wytwarza się ponad 70% energii w skali całej A.

Przemysł przetwórczy w A. służy przede wszystkim potrzebom rynku wewn., jedynie w niewielkim stopniu jest ukierunkowany na eksport. Do najbardziej uprzemysłowionych krajów A. należy RPA, jedyne państwo na kontynencie, gdzie przemysł przetwórczy jest gł. działem gospodarki (24% wartości PKB); RPA ma dobrze rozwinięty przemysł maszyn. i metalowy, samochodowy, chem., elektron., energ., spożywczy. Na tle pozostałych krajów afryk. wyróżniają się państwa północnej A. oraz Nigeria, w których wytwarza się prawie połowę produkcji przem. kontynentu. Struktura gałęziowa przemysłu jest w tych krajach bardziej zróżnicowana; obok przemysłu ciężkiego (hutnictwo, petrochem., maszyn., cementowy) rozwinięto w ramach tzw. polityki otwartych drzwi (Egipt, Tunezja, Maroko) liczne dziedziny przemysłu spoż. i lekkiego (m.in. włók. i odzieżowy). Udział przemysłu przetwórczego w PKB wynosi tu od 15% do 19%, z tego względu Tunezja i Maroko są zaliczane w statystykach międzynar. do grupy tzw. nowo uprzemysłowionych krajów drugiej generacji.

 

AFRYKA. GOSPODARKA. KOMUNIKACJA. Na kontynencie afryk. gł. rolę w komunikacji odgrywa transport kołowy. Łączna długość dróg kołowych wynosi ponad 1,6 mln km, z czego tylko niewielka część ma utwardzoną nawierzchnię. Najlepiej rozwiniętą sieć dróg mają RPA, kraje północnej A. oraz Nigeria i Zimbabwe. W tych krajach jest również stosunkowo dobrze rozwinięta komunikacja kol., co wiąże się z dawną rozbudową trakcji łączących ośrodki górn. z portami morskimi. Niekiedy są to jedyne linie w kraju, jak np. w Mauretanii. Łączna długość linii kol. w A. wynosi ok. 82 tys. km. W wielu krajach afryk. ważną rolę odgrywa transport wodny, śródlądowy i morski. Najważniejszymi szlakami wodnymi są Nil w Egipcie oraz na niektórych odcinkach Nil Biały w Sudanie, także Niger, Wolta i Kongo. Największe mor. porty handl. to: Durban (przeładunek ok. 25 mln t rocznie), Algier, Aleksandria i Casablanca. Komunikacja lotn. najlepiej jest rozwinięta w krajach szczególnie atrakcyjnych pod względem turystycznym. W RPA i Egipcie w latach 90. przewieziono ponad 90% ogółu pasażerów korzystających w A. z transportu lotniczego.

 

AFRYKA. GOSPODARKA. HANDEL MIĘDZYNARODOWY. Charakterystyczną cechą wymiany towarowej A. jest to, iż udział kontynentu w eksporcie świat. wielu surowców jest wyższy niż analogiczny udział w produkcji. W eksporcie dominują produkty w niewielkim stopniu przetworzone na miejscu, np. w Ugandzie, Etiopii i Nigerii stanowią one 1–4% wartości eksportu. Jedynie w najlepiej rozwiniętych krajach artykuły przetworzone mają udział 60–75% wartości eksportu (Tunezja, Maroko, RPA). W handlu światowym A. wyróżnia się jako dostawca surowców i paliw miner. (20%). Najważniejsza jest ropa naft., 1995 A. dostarczyła 244,6 mln t ropy — ok. 13% wartości świat. eksportu; największymi jej eksporterami są: Nigeria (80,3 mln t), Libia (55,7 mln t), Algieria (32,2 mln t). Ważną rolę w wymianie międzynar. odgrywają rudy żelaza (Mauretania — 33% dostaw afryk.), fosforyty ( Maroko — 55%, Togo, RPA, Tunezja) oraz rudy miedzi (Zambia — 70%). RPA jest liczącym się eksporterm stali surowej (65% wartości wywozu afryk.). Kraje pozbawione surowców miner. handlują gł. towarami pochodzenia rolnego. Z A. pochodzi ok. 40% wartości świat. eksportu kakao (z tego połowa z Wybrzeża Kości Słoniowej). Kraje afryk. są ważnymi dostawcami owoców cytrusowych (RPA, północna A.) na rynki świat., oleju roślinnego (Wybrzeże Kości Słoniowej, Kamerun) oraz bawełny (Egipt, Sudan, Mali); RPA jest ważnym eksporterem wyrobów bawełnianych.

W przywozie, gł. z Europy (54% wartości), przeważają: żywność, lekarstwa, przetworzone artykuły przem., urządzenia i maszyny i in. dobra inwestycyjne. Wzrasta znaczenie krajów azjat., ich udział przekracza obecnie 20% wartości przywozu i stale się zwiększa. Ważną rolę odgrywają dostawy ropy naft. z Płw. Arabskiego oraz wyrobów przemysłu maszyn. i elektron. z Azji Wsch. i Pd.-Wschodniej.

FAO Forest Products 1991–95, Rome 1996;

FAO Production Yearbook 1996, Rome 1997;

Human Development Report 1997, UNDP, New York–Oxford 1997;

African Development Indicators 1997, World Bank, Washington 1997;

World Development Indicators 1998, World Bank, tamże 1998;

World Development Report 1997, World Bank, tamże 1998.

 

AFRYKA. ARCHEOLOGIA. Z kontynentem afryk. są związane początki historii rodowej człowieka (antropogeneza). Wystąpiły tu najstarsze znaleziska człowiekowatych (hominidy) — najstarsze znane formy istot człowiekowatych Australopithecinae, z których najprawdopodobniej wywodzi się człowiek. Szczątki ich występują gł. w A. Wschodniej i Południowej. Obecnie nie można jeszcze jednoznacznie stwierdzić, że z australopitekiem są związane narzędzia kamienne. Kultura ludzka w A. zaczyna się z pewnością wraz z pojawieniem się Homo habilis, który był twórcą najstarszych narzędzi kamiennych znanych z wyżyn A. Wschodniej, skąd rozszerzała się ona na pozostałe tereny kontynentu. Archeologia A. to przede wszystkim dzieje społeczeństw łow.-zbierackich paleolitu, który dzieli się na tym kontynencie na 4 podokresy: archaiczny, starszy, środk. i późny, oraz neolitu — okresu, w którym podstawą była gospodarka roln.-hod.

W paleolicie archaicznym (ok. 2,5–ok. 1,4 mln lat temu) pojawiła się i rozwinęła najstarsza kultura ludzka typu łow.-zbierackiego. Podstawą bytowania tych najwcześniejszych gromad ludzkich było zbieractwo dziko rosnących roślin oraz korzystanie z padliny pozostawionej przez wielkie drapieżniki, uzupełniane polowaniami na drobną zwierzynę. Do tego okresu zalicza się zespoły narzędzi — inwentarze (kultury oldowajskiej — dzieło Homo habilis), zawierające prymitywne narzędzia wykonane z otoczaków (nacinaki, sferoidy ściankowe, masywne skrobacze i retuszowane odłupki). Najstarsze stanowiska kultury oldowajskiej występują w A. Wschodniej, w depresji Afar i w dolinie rz. Omo w Etiopii, nad jez. Turkana w Kenii i w Tanzanii (najbardziej znane Melka Konture, Koobi Fora, Olduvai i Ismila). W A. Południowej najstarsze nacinaki i sferoidy ściankowe pochodzące z jaskiń (stanowisko Sterkfontein) znaleziono wraz ze szczątkami australopiteków i Homo habilis, datowanymi na ok. 1,5 mln lat temu. W A. Północnej znaleziska narzędzi otoczkowych są znane z Algierii (stanowisko Ajn al-Hanisz sprzed ok. 1,3 mln lat temu) i Maroka (stanowisko Sidi Abd ar-Rahman). Podobne stanowiska występują również na terenie Sahary, w Maghrebie.

Paleolit starszy to okres zasiedlenia kontynentu afryk. i całego Starego Świata przez Homo erectus (kolejną formę ludzką w łańcuchu antropogenezy). Jest on twórcą kultury aszelskiej (ok. 1,5 mln–100 tys. lat temu), dla której typowymi narzędziami były pięściaki i rozłupce. Z czasem kultura ta zróżnicowała się na lokalne odmiany, co łączyć należy z zasiedlaniem odmiennych typów środowiska. W późnej fazie kultury aszelskiej zaczęto stosować ogień. Około 200 tys. lat temu po raz pierwszy wystąpiła nowa technika obróbki kamienia — technika lewaluaska, co dodatkowo wpłynęło na wewn. zróżnicowanie poszczególnych zespołów. Podstawa utrzymania gromad ludzkich w starszym paleolicie uległa wzbogaceniu przez polowania na różne gat. megafauny afryk., np. słonie, nosorożce czy żyrafy. Znaleziska łączone z kulturą aszelską są znane z większości obszarów A. W A. Wschodniej dzieli się ona na kilka faz wyróżnionych na podstawie typologii pięściaków. Ważniejsze stanowiska to Olduvai w Tanzanii; dolina rz. Auash w Etiopii, tereny nad jez. Turkana w Kenii. W A. Południowej również występują wszystkie fazy kultury aszelskiej, znanej tu p.n. kultury Stellenbosch (stanowiska Stellenbosch, Cave of Hearts, Montagu Cave). Ludność tej kultury posługiwała się specyficzną odmianą techniki lewaluaskiej, tzw. techniką Victoria West, służącą do otrzymywania dużych odłupków koniecznych do produkcji rozłupców. Stanowiska aszelskie są znane także z terenu Demokr. Rep. Konga i Rep. Środkowoafrykańskiej. W pn. części kontynentu kultura aszelska jest znana ze wsch. (stanowisko Chaszm al-Kirba) i środk. Sudanu (Chaur Abu Anka), Nubii sudańskiej (Arkin), Pustyni Zach. (Bir Sahara) i pn. Egiptu (Al-Abbasijja) oraz z Maghrebu (stanowisko Sidi Abd ar-Rahman). Tutaj stanowiska są na ogół niepewnie datowane i brak jest ewidentnych zespołów przejściowych pomiędzy kulturą aszelską a kulturami paleolitu środkowego.

Paleolit środk. jest okresem, w którym stare tradycje wytwórczości narzędzi były zastępowane stopniowo przez nowe, bardziej wydajne techniki obróbki kamienia. Wiązało się to zapewne ze zmianami trybu życia. Wśród narzędzi występują jeszcze długo formy aszelskie (pięściaki), a nawet oldowajskie (nacinaki). Z czasem upowszechniły się i udoskonaliły techniki obróbki kamienia: lewaluaska i mustierska (mustierska technika). Najpopularniejszymi formami były narzędzia zębate i wnękowe wykonywane z odłupków oraz różnego typu retuszowane zgrzebła. Pod koniec okresu pojawiły się narzędzia dwustronnie łuskane i narzędzia z trzonkiem. Za twórcę kultur środk. paleolitu A. uważa się obecnie archaiczną formę Homo sapiens (Homo sapiens archaicus), który pojawił się ok. 200 tys. lat temu. Ostatnie badania wskazują, że neandertalczyk na terenie A. prakt. nie występował. Paleolit środk. zaczął się mniej więcej wraz z pojawieniem się archaicznego Homo sapiens, a czas jego trwania był różny w poszczególnych rejonach A. W okresie tym w dalszym ciągu podstawą utrzymania było łowiectwo uzupełnione zbieractwem roślin. Oprócz obozowisk łow. są znane stanowiska związane z pozyskiwaniem surowca kamiennego (np. Dżabal Kabkaba w Nubii sudańskiej). Z punktu widzenia podziałów kulturowych w środk. paleolicie postępował proces stopniowego różnicowania się wytwórczości kamiennej w skali kontynentu. W A. Północnej do kultur środkowopaleolitycznych zalicza się kulturę mustierską (różne typy narzędzi odłupkowych) i kulturę aterską (ok. 40–20 tys. lat p.n.e.), w której występują charakterystyczne narzędzia z trzonkiem i retuszem dwustronnym na niektórych wyrobach (ważniejsze stanowiska: Dżabal Irhud, Taforalt, Bir al-Atir, Zaouia el Kebira, Tin-n-Hanataken). Na obszarze A. północno-wschodniej paleolit środk. (ok. 200 tys.–35 tys. lat p.n.e) reprezentują kultury: mustierska, z narzędziami zębatymi, i odmiany nubijskiej (okolice Wadi Halfa i Starej Dongoli — stanowisko Dżabal Kabkaba). Dla obu typowe jest również stosowanie techniki lewaluaskiej oraz występowanie licznych narzędzi zębatych, wnękowych i zgrzebeł. Spotyka się pojedyncze narzędzia otoczakowe i pięściaki. W Pustyni Zach. występują najdalej na wschód wysunięte stanowiska kultury aterskiej (Bir Tarfawi), a w dolinie Nilu — kultury kormusańskiej. W Cyrenajce, w górach Al-Dżabal al-Achdar, w jaskini Haua Fteach wystąpiły liczne warstwy środkowopaleolityczne z materiałami odłupkowej kultury lewaluasko-mustierskiej. W horyzoncie datowanym na ok. 70 tys. lat temu, pomiędzy warstwami lewaluasko-mustierskimi natrafiono tutaj na zespoły narzędzi wiórowych w typie o wiele późniejszych eur. kultur górnopaleolitycznych. Zespoły tego rodzaju nazwano preoryniackimi. W A. Wschodniej w tym okresie rozwijała się kultura Stillbay (ok. 35–30 tys. lat p.n.e.), której narzędzia były wykonane z wykorzystaniem elementów techniki mustierskiej, a także niekiedy techniki lewaluaskiej. Starsza faza tej kultury nosi nazwę magozianu; stanowiska — Olduvai w Tanzanii, Melka Konture i okolice jez. Zuaj (Zway) w Etiopii, Dżibuti. W A. Środkowej w paleolicie środk. wyróżniono kulturę sangoańską, której początki sięgają 100 tys. lat temu. W jej starszych fazach występują pięściaki, w zespołach młodszych — obustronnie retuszowane ostrza liściowate. W Kongo wyróżniono kulturę tumbijską, jako późniejszą fazę rozwojową kultury sangoańskiej. Kulturę tumbijską dzieli się na starszą lupembijską (stanowiska Kalina Point i Dundo) i młodszą czytolijską (ok. 18–15 tys. p.n.e.). Paleolit środk. trwał w A. Południowej ok. 200 tys.–ok. 30 tys. lat p.n.e. W starszym okresie wyróżnia się kulturę Fauersmith nawiązującą do podłoża aszelskiego, z licznymi smukłymi pięściakami i ostrzami liściowatymi. Stosowano w niej technikę lewaluaską. W młodszym okresie występowała kultura Stillbay, dla której również było charakterystyczne stosowanie techniki lewaluaskiej. Między 90 a 50 tys. lat temu u ujścia rz. Klasies na pd. krańcu A. pojawiły się stanowiska obce tradycji aszelskiej, zawierające w swych zespołach narzędzi wióry i wiórki krzemienne, rylce, noże tylcowe oraz mikrolity w kształcie segmentów i trapezów. Z zespołami tymi są związane również znaleziska szczątków archaicznego Homo sapiens. Technika krzemieniarska, którą się tam posługiwano, pojawiła się ponownie dopiero po kilkudziesięciu tys. lat, pod koniec paleolitu.

Na terenie A. paleolit górny w rozumieniu eur. prakt. nie występuje. Zespoły narzędzi kamiennych o środkowopaleolitycznym charakterze na niektórych terenach występowały b. długo, niekiedy aż po schyłek plejstocenu, kiedy to zostały zastąpione narzędziami, których wytwarzanie było oparte na technice wiórowej, typowej dla późnego paleolitu. W młodszych fazach paleolitu późnego pojawiały się coraz bardziej masowo mikrolity o kształtach geometrycznych. Nie jest możliwe podanie daty końca późnego paleolitu dla obszaru całej A., gdyż na niektórych jej obszarach ludy łow.-zbierackie istniały do początków naszej ery, a nawet później. Dotychczasowe sposoby utrzymania wzbogaciły się w omawianym okresie o eksploatację zasobów strefy wybrzeża mor. (zbieractwo małży). Nowością było również intensywne zbieractwo i przetwórstwo pożywienia roślinnego, w tym nasion traw dziko rosnących. W Maghrebie w późnym paleolicie rozwijała się kultura ibero-mauretańska (ok. 19–9 tys. lat p.n.e.; stanowisko Taforalt) i następująca po niej kultura kapska (ok. 8–4 tys. lat p.n.e.; stanowiska Qafzeh, Maszta al-Bir). Są to kultury wiórowe, mające w swych zespołach liczne ostrza tylcowe różnej wielkości. Na południe od Maghrebu, na Saharze, rozwijała się do ok. 20 tys. lat p.n.e. kultura aterska. Na wschód od Maghrebu, w A. Północno-Wschodniej, w efekcie intensywnych badań terenowych w ostatnich trzech dekadach XX w. wyróżniono wiele kultur paleolitycznych występujących w dolinie Nilu. Dzielą się one na wiórowe (tj. kubbanijska, fakuryjska i arkińska) i odłupkowe (gamajska, isnańska i gadańska), a w większości z nich występowały zbrojniki mikrolityczne. Oprócz techniki wiórowej stosowano jeszcze niekiedy technikę lewaluaską. W rejonie M. Śródziemnego, w jaskini Dabba w Cyrenajce znaleziono narzędzia wiórowe kultury dabbańskiej oraz narzędzia młodszych kultur późnopaleolitycznych — wsch. odmiany kultury ibero-mauretańskiej i kapskiej, charakteryzujące się występowaniem licznych ostrzy tylcowych. Najstarsze późnopaleolityczne zespoły z mikrolitami geom. pojawiły się w A. Wschodniej ok. 17 tys. lat p.n.e. w Tanzanii i Kenii. W Kenii wyróżniono lokalny wariant kultury kapskiej, dzielącej się na 2 fazy: starszą — elmenteitiańską (ok. 11 tys. lat p.n.e.) i młodszą — eburiańską (ok. 7 tys. lat p.n.e.). Obie kultury charakteryzują się występowaniem tylczaków, rylcy i przekłuwaczy, a w fazie młodszej pojawiały się mikrolity geometryczne. W Etiopii i Somalii równocześnie rozwijały się podobne kultury — hagezyjska, magozyjska i dojańska. Początki udomowienia zwierząt przypadły w tym rejonie A. na VII tysiąclecie p.n.e., a masowa hodowla pojawiła się w IV tysiącleciu p.n.e., uprawa zaś prosa rozwinęła się na przeł. IV i III tysiąclecia p.n.e. W A. Południowej zespoły narzędzi krzemiennych zawierające wióry i mikrolity pojawiły się ok. 16 tys. lat p.n.e. Wyróżniono 2 gł. rozwijające się równocześnie kultury: naczikufijską i wiltońską, z wiórami i wiórkami małych rozmiarów, ostrzami tylcowymi, segmentami i drapaczami. W późnych fazach pojawiały się liczne formy mikrolityczne. Kultury te przetrwały po czasy współcz. i są wiązane z Buszmenami.

Zastępowanie gospodarki łow.-zbierackiej przez roln.-hod. na terenie A. było procesem b. zróżnicowanym czasowo. W A. Północno-Wschodniej rozwój kultur neolitycznych doprowadził do uformowania się cywilizacji staroż. Egiptu (IV tys. lat p.n.e.), natomiast w południowej A. trwał aż do czasu przybycia Europejczyków. Wzdłuż wybrzeża M. Śródziemnego rozwijał się na podłożu kultury ibero-mauretańskiej neolit typu śródziemnomor. (między VIII a III tysiącleciem p.n.e.). W pasie wyżyn, na południe od gór Atlas rozwijał się z kolei neolit o tradycji kapskiej (od V tysiąclecia p.n.e.). Dalej na południe, na Saharze, aż do strefy lasów, występowała kultura znana pod nazwą neolitu saharo-sudańskiego (od VIII tysiąclecia p.n.e.). W dolinie Nilu, w okolicach Chartumu oraz na północy w Nubii sudańskiej, wystąpiły zespoły nazwane mezolitem chartumskim (ok. 8000–4900 p.n.e.), gdzie obok narzędzi krzemiennych wystąpiła ceramika. Brak śladów rolnictwa i hodowli nie pozwala zaliczyć tych zespołów do właściwego neolitu. Najstarsze stanowiska neolityczne są znane ze wsch. Sahary. Zwilgotnienie klimatu (ok. 7000 p.n.e.) spowodowało gwałtowną intensyfikację osadnictwa na tych terenach, o czym świadczą liczne pozostałości osad, w których inwentarzom krzemiennym towarzyszyła ceramika i szczątki udomowionego bydła (okolice Gebel Nabta i Bir Kiseiba). Neolit saharyjski (ok. 6500–3500 lat p.n.e.) dzieli się na 3 fazy. W Nubii sudańskiej kontynuacją mezolitu chartumskiego jest neolit chartumski (4900–3000 p.n.e.), gdzie obok osad wystąpiły bogato wyposażone cmentarzyska (stanowiska Shaheinab, Kadaro), zawierające groby wskazujące na początki zróżnicowania społecznego. Neolit doliny Nilu kończy się wraz z pojawieniem się kultury kermańskiej (ok. 2500–1500 lat p.n.e.), znajdującej się już pod silnym wpływem cywilizacji staroegipskiej. Na północ od Nubii najstarsze stanowiska neolityczne są znane z depresji Fajum — kultura karuńska (ok. 6150–5400 p.n.e.). W delcie Nilu rozwijała się między 5500 a 3500 p.n.e. neolityczna kultura Merimde-Badari. W dolinie Nilu nie zmieniające się warunki ekol., sprzyjające gospodarce zbieracko-łow., umożliwiły długie trwanie grup łowców-zbieraczy. Stopniowe osuszanie się klimatu spowodowało migracje ludności neolitycznej ze wsch. Sahary do doliny Nilu. Dało to impuls do powstania bogatych kultur predynastycznych, tj. Nagada w górnym Egipcie (4000–2900 p.n.e.), oraz Madi i Buto w delcie Nilu (ok. 3800–3250 p.n.e.), z których wyłoniła się cywilizacja egip.

Szczególnym fenomenem związanym w A. Północnej ze społecznościami neolitycznymi jest bogata sztuka naskalna, znana przede wszystkim z terenów Sahary i gór Atlas (Tasili Wan Ahdżar). Głównie przedstawiano zwierzęta hod. (bydło), rzadziej dzikie, oraz sceny z udziałem ludzi. Drugim obszarem, gdzie sztuka naskalna wystąpiła szczególnie intensywnie, jest A. Południowa (Tanzania, Namibia, Botswana i RPA). Jej początki sięgały na tym obszarze 12 tys. lat p.n.e., a trwała aż po XX w. n.e. W sposób symbol. lub naturalist., w formie malowideł bądź rytów, twórcy przedstawiali grupy ludzi w trakcie odbywania obrzędów magicznych, sceny z życia codziennego, zwierzęta. Sztuka ta jest uznawana za dzieło Buszmenów.

Na pocz. I tysiąclecia p.n.e., z terenu A. Zachodniej rozpoczęła się migracja ludów Bantu (Bantu — Archeologia) w kierunku południowym. Nieśli oni ze sobą m.in. umiejętność wytopu żelaza i obróbki metali. Grupy ludności Bantu w trakcie swej wędrówki zepchnęły mieszkających tam Buszmenów (Buszmeni — Archeologia) i Hotentotów (ludy Khoisan) na nieurodzajne tereny półpustyń i pustyń A. Południowej. Szczytowym osiągnięciem cywilizacji ludów Bantu w A. Południowej były monumentalne kompleksy kamiennych budowli, z których najbardziej znane jest Wielkie Zimbabwe, wzniesione między XIII a XV w. n.e. Wielkie Zimbabwe stanowi wybitny przykład wysokiego poziomu cywilizacyjnego niektórych ludów afryk., osiągniętego jeszcze przed masowym przybyciem do A. Europejczyków.

W ciągu ostatniego półwiecza XX w. ważny wkład w badania archeol. w A. wnieśli także uczeni polscy. Głównymi instytucjami nauk. prowadzącymi tego rodzaju badania są: Inst. Archeologii i Etnologii PAN, prowadzący badania na obszarach A. Północno-Wschodniej, Muzeum Nar. w Szczecinie — A. Zachodnia, Muzeum Archeol. w Poznaniu — Sudan, Egipt, Algieria, oraz Uniw. Jagielloński — Egipt.

L. Krzyżaniak Schyłek pradziejów w środkowym Sudanie, Poznań 1992;

W. Chmielewski Zarys pradziejów Afryki. Ludy myśliwsko-zbierackie, pasterskie i rolnicze przed wprowadzeniem metali, w: Historia Afryki, red. M. Tymowski, Wrocław 1996;

The Prehistory of Nubia, ed. F. Wendorf, Dallas 1968;

J.D. Clark The Prehistory of Africa, London 1970;

La Préhistoire dans le monde, ed. J. Garanger, Paris 1992.

 

AFRYKA. HISTORIA. STAROŻYTNOŚĆ. Najstarsza cywilizacja A. powstała w Egipcie ok. IV tysiąclecia p.n.e. (Egipt starożytny — Historia). Od XI w. p.n.e. Fenicjanie zakładali wzdłuż wybrzeża A. Północnej faktorie handl. i kolonie, m.in. Utykę (ok. 1100) i Kartaginę (814). Kartagina stała się silnym państwem monopolizującym handel mor. w rejonie M. Śródziemnego, a jednocześnie rozwijającym rolnictwo, sadownictwo i hodowlę na ziemiach wydartych rodzimym Numidom. Konflikt interesów z Rzymem doprowadził do 3 wojen punickich, zakończonych klęską Kartaginy (146 p.n.e.) i zniszczeniem państwa. Ekspansja Rzymu spowodowała w II i I w. p.n.e. opanowanie całego pn. wybrzeża A. od Mauretanii po Egipt; stało się ono spichlerzem cesarstwa rzymskiego. W ciągu kilkuset lat rządów rzym. nastąpiło ujednolicenie kult. i rozwój gosp. tego obszaru. W okresie rozwoju fenickich kolonii w A. Północnej na przeł. XII i XI w. p.n.e. w Nubii powstało państwo Kusz ze stolicą w Napacie, a potem w Meroe. W VIII w. p.n.e. władcy Kusz podbili Egipt, narzucając mu swą dynastię (dyn. XXV — etiopska). Około 350 p.n.e. Kusz przestał istnieć, podbity przez ludy zamieszkujące tereny pn. Etiopii, gdzie w I tysiącleciu kształtowało się państwo Aksum, które wg miejscowej tradycji stanowiło kontynuację zał. ok. 1000 p.n.e. królestwa Saby (wywodzącego swe pochodzenie od państwa o tej samej nazwie w Arabii Pd.). Około 333 n.e. władca Aksum, Ezana, przyjął chrześcijaństwo, co miało wielkie znaczenie hist. i kulturowe. W ten sposób Etiopia stała się — obok Armenii, która przyjęła chrześcijaństwo ok. 300 — najstarszym chrześc. państwem świata. W VI w. Aksum stało się obszarem wojen rel., a upadło ostatecznie w X w. po opanowaniu afryk. wybrzeży M. Czerwonego przez Arabów. W XII w. władzę objęła dyn. Zague, a w XIII w. dominację przejął na stałe lud Amharów, Jykuno Amlak zaś ustanowił tzw. dyn. salomońską, która rządziła w Etiopii aż do 1974. Kres rzym. jedności A. Północnej położyło rozbicie cesarstwa 395; przy jego wsch. części pozostał Egipt, zach. część zaś została podbita 429 przez Wandalów (utworzyli państwo na terenach dawnej Kartaginy i Numidii). W 533 obszary te zajęło Bizancjum, którego dominacji położył kres arab. najazd w VII w.

 

AFRYKA. HISTORIA. PODBOJE ARABSKIE I OKRES PRZEDKOLONIALNY. Przełomowym momentem w dziejach A. Północnej okazały się podboje Arabów w VII w. Do końca VII w. Arabowie opanowali całą A. Północną, sięgając po Sudan i tereny obecnej pn. Nigerii; VIII–X w. dotarli do wybrzeża A. Wschodniej, od Płw. Somalijskiego do Zambezi. Utworzyli wiele osad handl., które utrzymywały kontakty z Bliskim Wschodem, Indiami i Chinami. Znaczna część kontynentu A. znalazła się w strefie cywilizacji i kultury arab., lecz największe zmiany pod wpływem islamizacji i arabizacji nastąpiły w A. Północnej. W ciągu następnych stuleci podlegała ona kalifatowi damasceńskiemu, później bagdadzkiemu; X–XI w. w prawie całej A. Północnej panowała dyn. Fatymidów, następnie Ajjubidów, natomiast w zach. części A. Północnej XI–XIII w. istniały państwa berberskich dyn. Almorawidów, Almohadów i Marynidów; na pocz. XVI w. cała A. Północna dostała się pod panowanie sułtanów tur. Ludy A. na południe od Sahary żyły do XV w. w izolacji od wydarzeń w A. Północnej. Jednym z najważniejszych etapów ich rozwoju była wielka migracja ludów Bantu, które wywodziły się z terenów trawiastej sawanny na pograniczu Nigerii i Kamerunu oraz równikowych lasów wybrzeża gwinejskiego. Zasadnicza jej faza odbyła się w I tysiącleciu p.n.e. wraz z rozpowszechnieniem się techniki wytopu żelaza i umiejętności uprawy banana. Efektem migracji trwających aż do pocz. II tysiąclecia n.e. było zasiedlenie całego obszaru A. Środkowej i części A. Wschodniej, a następnie A. Południowej. Ekspansji Bantu towarzyszyło spychanie autochtonicznej ludności zbieracko-łow. do A. Południowej (Buszmeni i Hotentoci) oraz w niedostępne partie lasów równikowych (Pigmeje); jedynym jej reliktem w A. Wschodniej są mieszkające obecnie w centr. części Tanzanii ludy: Sandawe (mówiący językiem zbliżonym do hotentockiego) i Hadzapi (mówiący językiem zbliżonym do buszmeńskiego); pozostali przedstawiciele grupy Khoin: Buszmeni i Hotentoci oraz Damara (ich dokładne pochodzenie nie zostało dotychczas ostatecznie wyjaśnione, a używany przez nich język jest zbliżony do hotentockiego) zamieszkują dziś w niewielkich grupach obecne RPA, Namibię i Botswanę, Pigmeje zaś Ruandę, Burundi i Demokr. Rep. Konga; nie poddali się oni cywilizacyjnemu naciskowi ludów Bantu, a następnie Europejczyków, zachowując (zwł. Buszmeni) dotychczasową strukturę społ. i styl życia. Najstarsze państwa w Czarnej A. powstały na terenie A. Zachodniej. Około III–IV w. n.e. ukształtowało się zamieszkane gł. przez lud Soninke państwo Ghana, które obejmowało obszary leżące nad górnym biegiem rz. Senegal i Niger. Leżało ono na szlaku dostaw złota dla świata śródziemnomor., a jego największy rozkwit przypadł na IX–XI w., gdy obejmowało wpływami cały Sudan Zach.; podbite 1076 przez Almorawidów rozpadło się na drobne państewka. Jego rolę przejęło w XIII w. Mali, obejmujące m.in. część Ghany, a zamieszkane gł. przez lud Malinke. Największy rozkwit osiągnęło w XIV w. pod rządami Musy Wielkiego (1312–37), który narzucił dominację istniejącemu od końca IX w. i wcześnie zislamizowanemu Songhajowi oraz plemionom Mossi; Mali rozpadło się w XVII w., a spadkobiercą jego potęgi stał się już w XV w. Songhaj. Stolicą Songhaju było Gao, zał. już 890, które odgrywało rolę jednego z handl. centrów łuku Nigru. W 1591 Songhaj padł ofiarą najazdu marok., w którego rezultacie powstało państwo Dendi oraz paszałyk Arma (w jego skład weszły główne miasta nad Nigrem). Podboje Marokańczyków i rozpad Songhaju na drobne państewka doprowadziły do przeniesienia się gł. szlaków handl. bardziej na wschód. Od tego czasu datuje się rozwój miast-państw Hausa (Kano, Katsina, Daura, Biram, Gobir, Zaria i Rano) w pn.-zach. części dzisiejszej Nigerii, które powstały VIII–X w. i przetrwały do XIX w., a następnie, podbite przez Usmana dan-Fodio, weszły w skład utworzonego przez niego sułtanatu Sokoto, istniejącego do dziś. Także na terenie Nigerii istniało od XII w. państwo Benin, słynące z wysokiego poziomu sztuki, oraz od XIII w. państwa Jorubów (Ojo, Ife). Od XVII w. na ziemiach obecnej Ghany istniało państwo Aszantów, zw. też Konfederacją Aszanti, na obszarach zaś obecnego Beninu od XVII w. silne państwo Dahomej (Abomej). Państwa te, zwł. Ojo i Dahomej, opierały swe bogactwo na handlu niewolnikami. Upadły w XIX w. po zaciętych walkach z Francuzami i Brytyjczykami. Na terenie Sudanu Zach. istniały również inne państwa, utworzone przez Mossi i Fulanów. Początki państwowości Mossi przypadły na IX w., a w XI w. istniały 3 państwa: Gurma, Wagadugu i Jatenga. Mossi posiadali silną armię i oparli się naciskowi islamu. W XIX w. ulegli po zaciętych walkach naporowi Francji. Fulanie (zw. też Ful, Fulbe i Peul) pojawili się w X w., w XI w. koczowali w Futa Toro (Senegal), a od pocz. XV w. także w Futa Dżalon (Gwinea). W końcu XVIII w. wódz Abd al-Kadir ogłosił się imamem i opanował Futa Dżalon i dorzecze Senegalu. Kres państwu Fulanów położyli w XIX w. Francuzi. W tym wieku w Sudanie Zach. istniały jeszcze 3 inne państwa: Ahmadu, Wasulu i państwo Alhadżiego Umaru. W 1810 plemiona Mandingo pod wodzą szejka Ahmadu (z pochodzenia Fulanina) utworzyły państwo w rejonie między Senegalem a Timbuktu, które zostało następnie podbite przez Francuzów. W 1850 muzułm. wódz Alhadż Umar utworzył państwo w dorzeczu Senegalu i nad środk. Nigrem, które zniszczyli 1864 Fulanie z Masiny. W 1870–75 wódz Ture Samori utworzył scentralizowane państwo Wasulu, obejmujące obszar od górnego biegu Nigru do wilgotnych lasów Sierra Leone i Liberii, które 1898 padło ofiarą ekspansji Francji. W A. Środkowej nad jez. Czad od VIII w. istniało państwo Kanem (od XV w. jako Bornu), charakteryzujące się silną władzą centralną. Jego rozkwit przypadł na XIII w., a opierał się na handlu niewolnikami, natomiast Bornu osiągnęło największą potęgę w XVI w. za panowania Idrisa III Alauma (1571–1603); w końcu XIX w. uległo naporowi Francuzów i Brytyjczyków.

Ogniwem łączącym państwa wokół jez. Czad z Sudanem Wsch. były państwa Wadaj i Bagirmi. Wadaj powstał w XIV w., opierając się na plemionach Maba; po walkach 1908–11 został podbity przez Francuzów. Bagirmi utworzył Birni Bese (1522–36), a jego ludność stanowili gł. Bagirmi i Sara. W 1900 został opanowany przez Francuzów. Na wschód od Wadaju i Bagirmi rozciągały się sułtanaty Sudanu Wsch.: Darfur i Sennar (Fung). Dar Fur powstał w XVI w., a trzonem jego ludności był lud For i Arabowie Sudańscy, zw. Baggara. W 1874 został włączony do egip. posiadłości w Sudanie, a później podbity przez Brytyjczyków. Sennar powstał w XVI w. i osiągnął rozkwit XVII–XVIII w., jego trzon stanowili Fungowie; 1821 został podbity przez Egipt, a później przez Brytyjczyków. W dolnym biegu rz. Kongo powstało w XIV w. państwo Kongo, które od końca XV w. prowadziło ożywiony handel niewolnikami z Portugalią; 1491 władcy Konga przyjęli chrześcijaństwo; osłabione najazdami koczowników i ekspansją eur. państwo rozpadło się w XVIII w. Na południe od Konga powstało w XIV w. państwo Ndongo, którego władcy nosili tytuł ngola (od niego pochodzi nazwa Angoli) oraz królestwo Matamba nad rz. Kuango. W 1671 Portugalczycy podbili Ndongo. W pd.-wsch. części obecnej Demokr. Rep. Konga powstało w XV w. państwo Luba, które po najeździe Basonge odrodziło się w końcu XVI w. Na północ od niego uformowało się państwo Kuba, znane z wysokiego poziomu rozwoju sztuki i rzemiosła, które największy rozkwit osiągnęło w XVII w.; w XIX w. uległo Belgom. W XV w. powstało państwo Lunda, zw. także Mwato-Jambo, które okres potęgi przeżywało w końcu XVII w.; osłabione odśrodkowymi tendencjami upadło w XIX w. W XVIII–XIX w. na terenie obecnych Demokr. Rep. Konga, Zambii i pd.-zach. Angoli istniały też państwa Czokwe, Lozi, Kazembe, Yake i Lwena — wszystkie upadły na przeł. XIX i XX w. pod eur. naciskiem.

W A. Wschodniej od X w. powstawały arab. osady na wybrzeżu (Merka, Manda, Zanzibar); XIII–XIV w. dominującą pozycję zajęła Kilwa, a w poł. XV w. Zanzibar. W XVI–XVII w. wybrzeże A. Wschodniej znajdowało się pod kontrolą Portugalczyków, których wyparli w końcu XVII w. Arabowie, tworząc silny sułtanat Zanzibaru. Historia państw Międzyjezierza jest natomiast związana z napływem X–XV w. wojowniczych Hima pochodzenia kuszyckiego. W X–XI w. powstało państwo Kitwara, które przekształciło się w Kitwarę-Unjoro. Po rozkwicie XIV–XV w. rozpadło się XVI–XVII w. na kilka państw. Jego upadek zbiegł się z migracją Nilotów (gł. Luo) na obszar obecnej Ugandy, gdzie zał. oni państwa: Buganda (XV–XX w.), Karagwe (XVI–XIX w.), Kiziba lub Buhaja (przeł. XVI i XVII w.–XIX w.), Toro (XVII–XX w.), Bunjoro (XVIII–XX w.) i Ankole (XVIII–XX w.). Najsilniejszym z nich była Buganda, która miała silną armię i dużą flotę na jez. Wiktorii, a w XIX w. podporządkowała sobie inne królestwa. Rozpad Kitwary-Unjoro dał również początek feudalnym państwom w obecnych Ruandzie i Burundi. Na przeł. XVI i XVII w. powstało państwo Rundi, którego wasalami były sąsiednie państwa: Ruwenga, Usire i Murere. W XVII w. powstało z kolei państwo Ruanda, rządzone podobnie jak Rundi przez potomków Hima — Tutsi. Królestwa te przetrwały do 2. poł. XX w. Wśród napływających do A. Wschodniej Nilotów znaleźli się też waleczni i wojowniczy Masajowie, którzy osiedlili się w obecnych Kenii i Tanzanii (a wywodzący swe pochodzenie od egip. faraonów). Podobną genealogię przypisują sobie zamieszkujący obecne Mali i Burkinę Faso, należący do rodziny ludów bantuidalnych Dogoni (zw. też Dagom, Habe, Kado, Makbe i Tombo), których kosmologia stanowi nierozwikłaną przez współcz. naukę zagadkę. Dogoni twierdzą, że do obecnego obszaru plemiennego przybyli z położonego na pn. wschodzie kraju, w którym wylądowała „niebiańska arka” ich protoplasty Nommo, tj. z Egiptu.

W A. Południowej od IV w. na terenie obecnych Zambii, Zimbabwe i Malawi rozwijało się osadnictwo ludów roln. nieznanego pochodzenia. W VI–VII w. rozpoczął się napływ ludów Bantu, które podbiły miejscowych rolników i do końca I tysiąclecia zasiedliły cały basen rz. Zambezi i Limpopo. Stworzyli kultury Kalomo w pd. Zambii i Leopard’s Kopje w Zimbabwe, a następnie Wielkie Zimbabwe, w którym od X w. lud Karanga z grupy Szona budował wielkie kamienne miasto, stanowiące ośrodek silnego państwa, utrzymującego kontakty handl. z wybrzeżem O. Indyjskiego oraz państwami Azji, w tym z Chinami. Kamienne Wielkie Zimbabwe stanowi największe tego typu przedsięwzięcie bud. w całej Czarnej A. i dało asumpt do wielu rozmaitych teorii na temat jego twórców i czasu powstania. Prowadzone przez bryt. badaczy prace wykopaliskowe dowiodły jednak, że zbudował je lud Karanga. W XV w. władcy ludu Mbire, Nyatsimbe Mutota i jego syn Matope, stworzyli rozległe państwo Monomotapa, rozciągające się od kotliny Kalahari do O. Indyjskiego pomiędzy Zambezi a Limpopo; w XVI w. przekształciło się ono w konfederację sojuszniczych państw utrzymujących ożywione stosunki handl. z Portugalią. Podstawą rozkwitu Monomotapy była eksploatacja bogatych złóż naturalnych, zwł. złota i rudy miedzi, wysoko zaawansowana umiejętność wytopu i obróbki żelaza oraz wyrobu ceramiki. Na terenie Monomotapy znaleziono również ceramikę chiń. z XII–XV w. i pers. z XIII w.; kres Monomotapie (która już wtedy rozpadła się na 4 zwalczające się państwa) położył 1693 najazd z pn. wschodu ludu Rozwi pod wodzą Changamire Dombo; Rozwi stworzyli własne państwo na obszarze obecnego Zimbabwe (padło ono łupem wojowniczych Matabele w latach 30. XIX w.). Pod wpływem Monomotapy powstały i rozwijały się także państwa Niekerk i Inyanga, które uformowały się na pograniczu obecnych Zimbabwe i Mozambiku, oraz kultury Mapungubwe i Mapela w pn. Transwalu na terenie dzisiejszej RPA. Twórcami kultur w Transwalu były ludy Soso i Venda z rodziny Bantu, które przybyły na te obszary w poł. XV w. Państwa Niekerk i Inyanga upadły po najeździe Matabele, podobny los spotkał Mapungubwe i Mapelę. Żyjące na obszarze obecnej RPA ludy Bantu nie uformowały do XIX w. scentralizowanych organizmów politycznych. Dopiero w 1. poł. XIX w. Zulusi stworzyli własne silne militarnie państwo, którego twórcą był Czaka (ok. 1787–1828), zw. Czarnym Napoleonem; objęło ono obszar dzisiejszego Natalu, a istniało do 1879, gdy Brytyjczycy zlikwidowali je za panowania Cetewayo (zm. 1884). Czynnikiem zasadniczo zmieniającym sytuację w A. Południowej było osiedlanie się od 1652 na terenie dawnej Prow. Przylądkowej hol. osadników, nazywających siebie „trekboerami”, a w Europie znanych p.n. Burów. W XIX w. przekształcili się oni w jedyny biały naród afryk. Afrykanerów, którzy stworzyli kilka własnych państw, m.in. Rep. Południowoafryk. i Wolne Państwo Orania. Teren dzisiejszych państw Lesotho i Suazi zamieszkiwały od przeł. XVIII i XIX w. ludy Sotho i Suazi z rodziny Bantu, które w XIX w. stworzyły państwa plemienne; założycielem państwa Basuto był wódz Moszesz (Moshoshoe), natomiast Suazi (Ngwane) utworzył klan Dlamini, twórca dynastii o tej samej nazwie, sprawującej do dziś władzę w Suazi. Na obszarze obecnej Botswany, zaludnionej przez plemiona Tswana z rodziny Bantu, nie powstało żadne państwo, a jedynie luźne konfederacje plemienne. Podobnie było w obecnej Namibii, do której od 2. poł. XVII w. napływały ludy Bantu: Ovambo (Ambo, Ova Ambo), Herero i in.; utworzyły one związki plemienne, które nie przyjęły jednak formy państwowej. W regionie A. Południowej znajduje się również wyspa Madagaskar, która była zamieszkana od dawnych czasów przez ludy pochodzenia afryk. i malajsko-polinezyjskiego. Tylko jedna grupa rodziny malajsko-polinezyjskiej żyje dziś na Madagaskarze i Reunion — jest zw. ogólnie Malgaszami. Malgaskie źródła hist. podają, że w centr. części wyspy powstało ok. 1300 państwo Imerina, zał. przez wodza Andriamerinę z plemienia Merina; XVI–XVII w. powstało państwo Sakalawów, usytuowane na zach. wybrzeżu wyspy, państwo Betsimisaraka na wsch. wybrzeżu oraz państwo Betsileo na południe od Imeriny; do XIX w. wszystkie te państwa zostały podbite przez Imerinę, która przekształciła się w królestwo typu feudalnego, z wieloma elementami układu niewolniczego; w poł. XVIII w. znalazło się ono pod naciskiem W. Brytanii i Francji, dążących do opanowania mającej duże znaczenie strategiczne wyspy.

 

AFRYKA. HISTORIA. EPOKA PANOWANIA KOLONIALNEGO. W poł. XV w. rozpoczęła się era eur. ekspansji w A., którą zapoczątkowali Portugalczycy (król Portugalii, Alfons V, nadał przywilej wyłączności handlu za coroczne badanie każdych 300 mil afryk. wybrzeża), a w mniejszym stopniu także Hiszpanie. Od początku swej ekspansji w A. Portugalczycy dążyli do stworzenia punktów oparcia na jej wybrzeżach. W XVI w. opanowali w A. Zachodniej wybrzeża królestwa Kongo i zał. placówki w Elminie (1482) i Akrze (1515), oraz wybrzeża A. Wschodniej z punktami oparcia na terenie od obecnego Mozambiku aż do obecnej Etiopii: Mozambik (1498), Sofala, Kilwa, Mombasa, Malindi (1505), Mogadiszu i Massaua (1520). Największą bazą w A. Wschodniej była Sofala, z której Portugalczycy przedsiębrali wyprawy w głąb kontynentu, pragnąc dotrzeć do Monomotapy. W 1506 D. de Alcancova jako pierwszy Europejczyk dotarł do stol. Monomotapy, Zunbanhy, w 2. poł. XVI w. przebywali tu J. de Barros, J. dos Santos, D. de Couto i ks. G. da Silveira (poniósł męczeńską śmierć na dworze Monomotapy ok. 1561). W tym okresie Portugalczycy utworzyli na terenie Monomotapy sieć handl. faktorii, z których najważniejsze znajdowały się w Senie, Dambarare, Bocuto, Massapie i Luanze, dążyli do osłabienia monopolu władców Monomotapy w dziedzinie handlu i przejęcia roli pośredników w wymianie między ludami żyjącymi w głębi lądu a ludnością zamieszkującą wybrzeże O. Indyjskiego od Sofali aż do Mogadiszu i Massauy. Oprócz penetracji interioru A. Południowej Portugalczycy zmierzali też do utworzenia swej kolonii w tej części A.; zał. ją na terenie obecnego Mozambiku ze stol. w Sofali, a następnie w miasteczku Moçambique (Mozambik, zał. 1508, pełniło tę funkcję do 1907); kolonia otrzymała oficjalną nazwę Portugalskiej Afryki Wsch., lecz przez kilkaset lat jej terytorium ograniczało się do obszarów nadbrzeżnych, gdyż Portugalczycy nie przyłączali do niej terenów położonych w głębi kontynentu. Kontynuując nacisk na Monomotapę, 1607 Portugalczycy zmusili jego władcę, Gasse Lucere, do scedowania na ich rzecz prawa do użytkowania wszystkich kopalń złota, rud miedzi, żelaza, ołowiu i cyny znajdujących się na terenie państwa. W 1628–29 Portugalczycy dokonali 2 najazdów zbrojnych na Monomotapę, efektem czego było poddanie się pod „opiekę” Portugalii władcy państwa i przyjęcie przez mieszkańców Monomotapy chrześcijaństwa jako obowiązującej religii; odtąd Portugalczycy kontrolowali życie gosp. i polit. Monomotapy aż do jej upadku 1693. W końcu XVII w. wpływy portug. zostały zdecydowanie ograniczone przez dominujących tu Rozwi, a z wybrzeży A. Wschodniej Portugalczyków wyparli Arabowie. Był to kres potęgi Portugalii w A. Wschodniej i na całym kontynencie, gdyż w tym czasie pojawili się nowi eur. mocarze. Po Portugalczykach A. zainteresowali się Holendrzy; 1612 zał. swe kolonie na wybrzeżu Gwinei (wysepka Gorée) i na Złotym Wybrzeżu (obecna Ghana), a 1652 hol. Zjednoczona Kompania Wschodnioindyjska utworzyła kolonię Kapsztad w A. Południowej; 1677 utracili jednak na rzecz Francji wysepkę Gorée. Na pocz. XVII w. penetrację A. podjęli również Anglicy i Francuzi; Anglicy usadowili się na Złotym Wybrzeżu, a Francuzi u ujścia rz. Senegal. Już w pocz. XVI w. rozpoczął się proces wywożenia afryk. niewolników do Ameryki Pd., a później także Ameryki Pn. i basenu M. Karaibskiego. Handel niewolnikami (niewolnictwo) był jednym z gł. magnesów przyciągających Europejczyków do A. Według szacunkowych obliczeń kosztował on A. ok. 100 mln osób, powodując dalekosiężne skutki dla afryk. gospodarki, trwające do czasów współczesnych. Ocenia się bowiem, że do Ameryki wywieziono co najmniej 10 mln Afrykanów, a na każdego żywego niewolnika przywiezionego do Ameryki przypadało przeciętnie 5 zmarłych bądź już w A., bądź też w czasie mor. podróży. W ten sposób amer. handel niewolnikami oznaczał zmniejszenie ludności A. o co najmniej 60 mln osób. Prowadzony przez Arabów w A. Wschodniej handel niewolnikami oznaczał zaś ekspatriację lub przymusową migrację mniej więcej podobnej liczby Afrykanów. Europejski i arab. handel niewolnikami był bez wątpienia jedną z największych zbrodni, jakie popełniono w A. W XVIII w. rozpoczęły się zorganizowane badania kontynentu afryk., ale właściwy podbój A. rozpoczął się dopiero w XIX w., gdy państwa eur. doceniły strategiczne i gosp. walory kontynentu. Największymi mocarstwami kolonialnymi stały się W. Brytania i Francja. Od 1. poł. XIX w. Francuzi dążyli do opanowania w A. Północnej terenów obecnych Algierii, Tunezji i Maroka, a Brytyjczycy — Egiptu, co przyniosło rezultaty 1847 (Algieria), 1881 (Tunezja) i 1910 (Maroko) oraz 1882 (W. Brytania narzuciła nieformalny protektorat Egiptowi). Wcześniej, na przeł. XVIII i XIX w. W. Brytania opanowała Gambię, Sierra Leone i część Złotego Wybrzeża (obecna Ghana), 1806 zaś zamieszkany przez Burów Kraj Przylądkowy w A. Południowej, który przekształciła w Kolonię Przylądkową. Zanim jednak doszło do wciągnięcia A. Południowej w orbitę wpływów korony bryt. dzieje terenów obecnej RPA były wyznaczane przez wspomnianych osadników hol., Burów, którzy zasiedlali od poł. XVII w. obszary wokół Kapsztadu, walcząc z zamieszkującymi te tereny Hotentotami i Buszmenami; w XVIII w. ludy te zostały zdziesiątkowane przez Burów, którzy w latach 70. tego wieku zetknęli się z plemionami Bantu, napływającymi z północy; 1779 toczyła się tzw. I wojna kafryjska (mianem Kafr określali Burowie Afrykanów Bantu, zwł. plemię Khosa, co było trawestacją arab. terminu kafir ‘niewierny’), która zapoczątkowała blisko stuletnią konfrontację zbrojną między Burami a Bantu; w XVIII i XIX w. toczyło się w sumie 10 wojen kafryjskich, zakończonych klęską Afrykanów. U schyłku XVIII w. nastąpił upadek hol. Zjednoczonej Kompanii Wschodnioindyjskiej (1798 ogłosiła bankructwo), co postanowiła wykorzystać W. Brytania, która 1795 skierowała flotę wojenną do A. Południowej i okupowała Przyl. Dobrej Nadziei przez następne 8 lat; 1803 został podpisany pokój w Amiens, na mocy którego Holandia (w tym czasie p.n. Rep. Batawska) odzyskała panowanie nad Krajem Przylądkowym; 1806 flota bryt. ponownie przybiła do brzegów Zat. Stołowej, szybko rozbijając siły batawskie i ponownie opanowując Kraj Przylądkowy. W. Brytania narzuciła swoją dominację Burom, Bantu, Hotentotom i Buszmenom, tworząc w A. Południowej własną kolonię (p.n. Kolonia Przylądkowa) zarządzaną przez gubernatora; 1828 ogłoszono tzw. Kartę sprawiedliwości, na mocy której powstał Sąd Najwyższy, a język ang. stał się jedynym językiem urzędowym, 1833 zaś zniesiono w kolonii niewolnictwo, co było dotkliwym ciosem dla gospodarki i mentalności społeczności burskiej; do zintensyfikowania konfliktu między Brytyjczykami a Burami przyczynił się także zapoczątkowany 1820 masowy napływ ang. kolonistów do Kolonii Przylądkowej. Nie uznając bryt. supremacji i zniesienia niewolnictwa Burowie opuścili kolonię i 1835 udali się na Wielką Wędrówkę (Wielki Trek) na północ, gdzie po krwawych walkach z Bantu utworzyli 3 republiki burskie: Natalię (1838), Transwal (1848, od 1856 p.n. Rep. Południowoafryk.) i Wolne Państwo Orania (1854); 1843 Natalia została zajęta zbrojnie przez W. Brytanię, która 1852 uznała niepodległość Transwalu, a 1854 — Wolnego Państwa Orania; obok tych największych republik istniały jeszcze krótko 3 inne małe organizmy polit. tego typu, utworzone w latach 80. XIX w.: Nowa Rep. (włączona do Rep. Południowoafryk.), Stellaland i Het Land Goosen (włączone w skład Beczuany). W latach 60. XIX w. nad brzegami rz. Oranje i Vaal w A. Południowej znaleziono pierwsze diamenty, a 1870 w miejscu obecnego Kimberley odkryto najbogatsze na świecie złoża złota, co przyciągnęło tysiące poszukiwaczy złota i diamentów, a także zwróciło uwagę W. Brytanii; doprowadziło to 1881 do I wojny burskiej, zakończonej zwycięstwem Burów; 1890 premierem Kolonii Przylądkowej został C. Rhodes, finansista i inicjator bryt. panowania w A. Południowej; m.in. dzięki jego staraniom doszło do II wojny burskiej 1899–1902, zakończonej, mimo bohaterskiego oporu i pewnej pomocy kilku mocarstw eur. (gł. Niemiec), klęską Burów, co umożliwiło W. Brytanii opanowanie całego obszaru obecnej RPA. W okresie konfliktów z Burami W. Brytania podporządkowała sobie także inne kraje A. Południowej, narzucając protektoraty: 1886 Basuto (ob. Lesotho), 1889 Beczuanie (ob. Botswana) i 1903 Suazi, oraz opanowując 1899–1900 Rodezję Pd. (ob. Zimbabwe), Rodezję Pn. (ob. Zambia) i Niasę (ob. Malawi). W A. Zachodniej Brytyjczycy ustanowili protektorat nad Lagos (1851), wybrzeżem nazwanym Protektoratem Rzek Oliwnych (1885) i pn. Nigerią (1900) oraz opanowali po 7 krwawych wojnach z Aszantami do 1900 całe Złote Wybrzeże: 1886 regiony nadbrzeżne ogłoszono bryt. kolonią Złote Wybrzeże, a 1897 proklamowano protektorat nad pn. częścią kraju. W A. Wschodniej W. Brytania opanowała 1884 pn. część obecnej Somalii (Somali Bryt.), 1894 narzuciła protektorat Bugandzie, a 1895 ogłosiła wybrzeże obecnej Kenii Protektoratem Wschodnioafryk.; zajęła też Zanzibar i Pembę oraz okupowała obszar obecnego Sudanu, który po stłumieniu powstania mahdystów (1885–99) ogłoszono kondominium bryt.-egip., z faktyczną władzą w rękach Brytyjczyków.

Punktem wyjścia franc. ekspansji kolonialnej w A. Zachodniej były posiadłości w Senegalu, wysepka Gorée (od 1677) i Przyl. Zielony; 1857 Francuzi zał. m. Dakar, które stało się centrum franc. penetracji gospodarczej A., zbrojny podbój Senegalu trwał do 1895, gdy wszedł on w skład Francuskiej Afryki Zachodniej; 1883 franc. ekspedycje kolonialne dotarły do rz. Niger w rejonie m. Bamako, 1886 opanowano Gwineę; 1891 Francuzi podbili Wybrzeże Kości Słoniowej, a w ostatnich latach XIX w. tereny dzisiejszych Mali, Burkiny Faso, Czadu, Dahomeju (ob. Benin) i Rep. Środkowoafryk.; 1885 narzucili protektorat Madagaskarowi, a 1886 — Komorom; w A. Wschodniej Francja zajęła 1887 część terytorium somalijskiego (Somali Franc., ob. Dżibuti); tereny obecnego Konga, jako Kongo Środk., stały się franc. kolonią 1910. Z podbitych obszarów w A. Zachodniej utworzono Franc. Afrykę Zachodnią, a w A. Środkowej Francuską Afrykę Równikową. Opanowując rozległe obszary A. Zachodniej i A. Środkowej, Francuzi likwidowali i podbijali mimo zaciętego oporu wspomniane już państwa tubylcze (Fulanów, Ahmadu, Wasulu, Bornu, Wadaj, Bagirmi, Dahomej i Mossich).

U schyłku XIX w. do walki o kolonie w A. włączyły się także Niemcy, które narzuciły 1884 protektoraty Kamerunowi i Afryce Pd.-Zach. (nazwanej Niem. Afryką Pd.-Zach.), 1885 Togo, 1889 Ruandzie-Urundi, a 1890 utworzyły Niem. Afrykę Wsch. (Tanganika i Ruanda-Urundi). Kolonialne ambicje przejawiała także Belgia, która dążyła do opanowania terenów Konga, oraz Włochy, penetrujące obszary Somalii (1889 narzuciły protektorat jej pd.-wsch. części, nazwanej później Somali Wł.) i Erytrei (1882 utworzyły tu swą kolonię); tereny te weszły w skład Wł. Afryki Wschodniej. Włosi dążyli też do opanowania obszarów w A. Północnej, dokonali najazdu na Libię i okupowali ją 1911–43. Podział A. między eur. mocarstwa kolonialne został oficjalnie usankcjonowany na kongresie berlińskim 1885, na którym określono strefy wpływów. W przededniu I wojny świat. cała A. (z wyjątkiem Etiopii i Liberii, zał. 1847 przez czarnych osadników z USA), była podzielona na różne terytoria kolonialne. Francja zajęła ok. 1/3 obszaru A., w tym Maroko, Algierię, Tunezję, Franc. Afrykę Zach. i Franc. Afrykę Równikową, Somali Franc., Madagaskar i Komory. W. Brytania również opanowała 1/3 obszaru A., w tym Gambię, Sierra Leone, Złote Wybrzeże, Nigerię, Suazi, Basuto, Beczuanę, Rodezję Pn. i Rodezję Pd., Niasę, Bryt. Afrykę Wsch. (Kenia i Uganda), Somali Bryt., Zanzibar i Seszele; ze swych posiadłości w A. Południowej utworzyła 1910 Związek Pd. Afryki, okupowała także Egipt i Sudan Anglo-Egipski. Portugalia kontrolowała Wyspy Zielonego Przylądka, Gwineę Portugalską, Wyspy Św. Tomasza i Książęcą, Angolę i Mozambik. Do Hiszpanii należały Wyspy Kanaryjskie, Maroko Hiszp., Río de Oro i Gwinea Hiszpańska. Belgia opanowała Kongo, Niemcy — Togo, Kamerun, Afrykę Pd.-Zach. i Niem. Afrykę Wsch. (Tanganika oraz Ruanda-Urundi), Włosi zaś zajęli Libię, Erytreę i Somali Włoskie. Nie powiodły się natomiast próby podbicia Etiopii, podejmowane przez Brytyjczyków (1867–68) i Włochów, którzy ogłosili wprawdzie 1890 protektorat nad tym krajem, lecz 1896 ponieśli klęskę pod Aduą. I wojna świat. wyeliminowała z A. Niemcy, których posiadłości kolonialne zostały rozdzielone między Francję, W. Brytanię, Belgię i Związek Pd. Afryki, jako mandaty Ligi Narodów. W 1922 W. Brytania uznała Egipt za suwerenne państwo, dopiero jednak 1936 uzyskał on rzeczywistą niezależność. W tym samym roku Włosi zakończyli podbój Etiopii zapoczątkowany 1935. Był to ostatni przykład eur. ekspansji kolonialnej na terenie A.

Kolonializm wycisnął piętno na A., a jego skutki są widoczne do czasów współczesnych. Najstarsze, a zarazem najbardziej trwałe imperium kolonialne stworzyli Portugalczycy, którzy jeszcze w końcu XV w. podjęli podbój afryk. wybrzeży O. Atlantyckiego i O. Indyjskiego; rozpadło się ono dopiero w latach 70. XX w. O wiele większe imperia zbudowali Brytyjczycy i Francuzi, ale czas ich trwania objął o wiele krótszy okres — od końca XIX do 2. poł. XX w. Systemy kolonialne W. Brytanii, Francji, Belgii, Portugalii, Hiszpanii, Włoch i Niemiec miały wiele specyficznych cech, ale wspólnym mianownikiem było utrzymywanie w zależności polit., gosp., militarnej i kult. krajów afryk. w celu zapewnienia sobie korzyści ekon. przez wyzysk miejscowej ludności oraz eksploatację bogactw naturalnych i wywóz płodów rolnych. Podbite terytoria dostarczały bowiem metropoliom surowców miner. i rolnych, a same były odbiorcami produktów wytwarzanych przez przemysł państw kolonizatorskich. Obszary kolonialne stały się też terenem ekspansji eur. wzorców kulturowych i systemów wartości oraz różnych religii chrześc., która odbywała się pod hasłem realizacji misji cywilizacyjnej Europy na Czarnym Lądzie. Tymczasem eur. zdobywcy i misjonarze zetknęli się tu z wieloma wysoko rozwiniętymi państwami, których ludność miała własne oryginalne wzorce kulturowe, systemy wartości i wierzenia religijne. Dotychczasowy naturalny rozwój afryk. ludów uległ przerwaniu i znacznej deformacji w wyniku oddziaływania zewn. czynników, całkowicie obcych tradycjom i kulturze A. Szczególną cechą bryt. kolonializmu był system tzw. pośredniego zarządzania afryk. posiadłościami, który polegał na utrzymywaniu pozycji polit., społ., gosp. i kult. miejscowych elit władzy, wmontowanych w hierarchię kolonialnej administracji jako jej pośrednie ogniwo między podbitą ludnością afryk. a władzami bryt.; system ten w zasadzie nie burzył starego porządku, nie łagodził również plemiennych antagonizmów, ale je wykorzystywał; stosowany przez Brytyjczyków system zarządzania koloniami tworzył pozory zachowania władzy przez miejscowych królów, emirów i wodzów, w istocie jednak nie dawał ludności żadnej samodzielności. Brytyjczycy opłacali tradycyjne afryk. elity władzy, wiążąc je w ten sposób ściśle z kolonialną administracją i przekształcając w swoisty „wewnętrzny krąg” eur. panowania w A. Głoszona przez wiele lat teza o wyższości bryt. systemu zarządzania nad innymi systemami rządów kolonialnych okazała się w efekcie złudna, gdyż bardziej dalekowzroczny okazał się praktykowany przez Francję system tzw. bezpośredniego zarządzania koloniami; ignorował on całkowicie afryk. elity władzy i organizację plemienną; administrację sprawowali wyznaczeni urzędnicy, stare struktury społ.-polit. były znoszone, a na miejsce eliminowanych wodzów afryk. wprowadzano kadrę „zeuropeizowanych tubylców”, zaszczepiając im asymilacyjne aspiracje i uwielbienie dla franc. kultury; konstytucja Francji z 1946 przyznała wszystkim urodzonym na terytoriach zamor. równe prawa z Francuzami, co w rzeczywistości było jedynie pustą deklaracją; równocześnie jednak Francuzi wcześniej niż Brytyjczycy zdali sobie sprawę z nieuchronności dekolonizacji afryk. terytoriów zależnych i dzięki konsekwentnej polityce asymilacyjnej zdołali przygotować w odpowiednim momencie nowe elity afryk. w swych koloniach, którym przekazali następnie władzę, zachowując wszakże pełną nad nimi kontrolę. Zbliżony do franc. był portug. system tzw. bezpośredniego zarządu o charakterze asymilacyjnym; do poł. XX w. Portugalczycy zarządzali koloniami całkowicie eliminując miejscowe tradycyjne elity władzy i wprowadzając na ich miejsce własną administrację; dążyli też do rozbicia starych struktur społ.-polit.; 1951 ogłoszono ustawę, na mocy której afryk. kolonie Portugalii zostały połączone z metropolią w jedno państwo; ówczesny premier A. de Oliveira Salazar lansował koncepcję tzw. portugalskiego integralizmu, opartą na doktrynie luzotropikalizmu, głoszącego jedność Portugalczyków i narodów kolonialnych w ramach Pax Lusitania; wg tej doktryny Portugalczycy stworzyli w Europie i swoich posiadłościach na wszystkich kontynentach odrębną cywilizację w rezultacie „biologicznego procesu asymilacji i socjologicznego procesu symbiozy kulturalnej”, a kolonizacja portug. wytworzyła trwałe więzy między narodami Portugalii, jej kolonii i Brazylii; w ramach polityki integralizmu i asymilacji ludność w portug. koloniach afryk. podzielono na 2 grupy: tzw. assimilados [‘‘zasymilowanych’’] stanowiących ok. 0,25% ludności, posiadających portug. prawa obywatelskie oraz mówiących po portug., posiadających odpowiedni cenzus majątkowy i wyrzekających się związków plemiennych, oraz tzw. indigenos [‘tubylców’], pozbawionych praw obywatelskich i poddanych procesowi ucywilizowania; od lat 50. XX w. forsowano masową emigrację Portugalczyków do Angoli i Mozambiku, w rezultacie której osiedliło się tu ok. 500 tys. osób, dzięki inwestycjom przyspieszono też znacznie gosp. rozwój tych krajów. Inne cechy miał niem. system tzw. bezpośredniego zarządu, który charakteryzował się pewną preferencją dla miejscowych wodzów, poddanych jednak pełnej kontroli administracji kolonialnej. Popierano również od początku emigrację osadników niem. do A., zwł. do Afryki Pd.-Zach. — otrzymywali oni najlepsze ziemie orne i pastwiska kosztem rugowanych z nich Afrykanów; skutkiem tej polityki w Afryce Pd.-Zach. były powstania antyniem. 1903–05 ludów Bondelswarts, Herero i Nama, które Niemcy okrutnie stłumili (np. Herero stracili ok. 82% całej społeczności). Pozostałe mocarstwa kolonialne: Belgia, Hiszpania i Włochy, także praktykowały system tzw. bezpośredniego zarządu koloniami, pomijając rolę afryk. wodzów i dążąc do rozbicia starych struktur społ.-polit.; Belgowie i Włosi również popierali emigrację do kolonii; specyficzną cechą kolonializmu belg. była pewna dbałość o materialny standard mieszkających w miastach Afrykanów przy jednoczesnym utrzymywaniu niskiego poziomu oświaty dla większości ludności, co opóźniło w przyszłości powstanie ruchu wyzwoleńczego. Negatywne konsekwencje kolonializmu to m.in.: zahamowanie i zdeformowanie rozwoju ludów afryk. i poddanie ich eur. supremacji; narzucenie im obcych wzorów kult. oraz zaszczepienie kompleksu cywilizacyjnej i kult. niższości wobec białej rasy; przekształcenie A. w surowcowe zaplecze Europy i dostosowanie jej struktury gosp. do potrzeb metropolii z pominięciem miejscowych priorytetów rozwoju ekon. oraz rabunkowa eksploatacja afryk. zasobów naturalnych; wyludnienie kontynentu w okresie handlu niewolnikami i pozbawienie go najbardziej aktywnej części społeczeństwa, czego skutkiem był spadek rozrodczości, utrwalanie i pogłębianie wrogości między różnymi ludami afryk., które w przeszłości walczyły ze sobą, a w okresie kolonialnym znalazły się w granicach tych samych jednostek terytorialnych. Kolonializm miał jednak również pozytywne skutki dla ludów afryk., jak wciągnięcie ich w orbitę ogólnoświat. rozwoju społ.-gosp. i polit.-kult.; usytuowanie A. w ramach kapitalist. systemu gospodarki rynkowej, wskutek czego na kontynent napływały nowe technologie i rozwiązania organizacyjno-produkcyjne; zapoczątkowanie procesów industrializacji i urbanizacji; wykształcenie afryk. elity intelektualnej i polit. (mającej dostęp do świata nauki, kultury i gospodarki w Europie Zach. i Ameryce Pn.), która w rezultacie procesów dekolonizacyjnych przejęła ster władzy w państwach A.

 

AFRYKA. HISTORIA. AFRYKA W OKRESIE NIEPODLEGŁOŚCI. Zdobywanie niepodległości przez kraje afryk. trwało długo i było niezwykle trudne; zapoczątkowały je zmiany polit. w okresie II wojny świat.; została do niej wciągnięta cała A.; ponad 1 mln Afrykanów walczyło w armiach bryt., franc. i wł. na frontach w samej A. oraz w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Azji; bezpośrednie działania wojenne objęły Algierię, Tunezję, Libię, Egipt, Etiopię, Erytreę, Somalię, Sudan i Kenię; spowodowały one gosp. przemiany w A., która stała się ważnym źródłem zaopatrzenia w surowce w rezultacie utraty wielu rynków przez państwa walczące i rosnących potrzeb przemysłu wojennego; przemiany te miały różny charakter, gdyż w różnym stopniu dotyczyły poszczególnych krajów oraz gałęzi gospodarki; głęboki kryzys dotknął rolnictwo niemal całej A., zbiory płodów rolnych znacznie się obniżyły, co spowodowało śmierć kilku mln ludzi; na terenach objętych działaniami wojennymi spadło wydobycie surowców miner., zwł. mniej potrzebnych przemysłowi wojennemu, natomiast wyraźnie wzrosła produkcja surowców strategicznych i niektórych gałęzi przemysłu przetwórczego; powyższe zmiany, wciągnięcie ludności afryk. w wir wydarzeń świat. oraz podważenie w oczach Afrykanów mitu niezwyciężoności białego człowieka przyczyniły się do wzrostu niezadowolenia i polit. świadomości ludów A., czego wynikiem były narodziny ruchu wyzwoleńczego w krajach A.; istotnym bodźcem jego rozwoju było również powstanie bloku sowieckiego, sympatyzującego otwarcie z wolnościowymi dążeniami ludów afryk., a także dekolonizacja krajów Azji. W pierwszym etapie zostały utworzone w A. związki zawodowe, z których często w drugim etapie uformowały się partie polit., kierujące walką o wyzwolenie; związki te i partie poczęły organizować liczne strajki, demonstracje, a nawet zbrojne wystąpienia powstańcze; 1945 miały miejsce strajki w Ugandzie i Nigerii, a 1949 wielki strajk górników w Enugu (Nigeria); w różnych krajach A. doszło do wielu demonstracji i wystąpień antykolonialnych. Dwa największe mocarstwa w A., W. Brytania i Francja, mimo uczestnictwa w zwycięskiej koalicji alianckiej wyszły z II wojny świat. poważnie osłabione, co negatywnie wpłynęło na ich ogólną pozycję polit. na Czarnym Lądzie; utworzenie ONZ wywarło wielki wpływ na proces dekolonizacji A., gdyż proklamowała ona prawo ludów zależnych do niepodległości, ogłosiła Powszechną deklarację praw człowieka i zastąpiła statut dawnych mandatów Ligi Narodów systemem terytoriów powierniczych; mandatariuszy zobowiązano do przyznania tym terytoriom niepodległości po pewnym okresie przygotowawczym; niemal wszystkie afryk. terytoria powiernicze (Kamerun, Togo, Tanganika, Ruanda-Urundi) stały się niepodległymi państwami do 1962; jedynie Afryka Pd.-Zach. (ob. Namibia), administrowana przez Związek Pd. Afryki, musiała czekać aż do 1990, gdyż władze Związku (od 1961 RPA) nie uznały decyzji ONZ i włączyły bezprawnie ten kraj do swego obszaru — stało się to przyczyną wieloletniego konfliktu między Związkiem Pd. Afryki a ONZ. Proces wyzwalania się krajów afryk. rozpoczął się u zarania lat 50. i przebiegał 2 drogami: w rezultacie walki zbrojnej i na drodze pokojowej, dzięki przekazaniu Afrykanom władzy przez metropolie. Zbrojne powstania antykolonialne miały miejsce jedynie w kilku krajach: Madagaskarze (1947–48), Kenii (powstanie Mau-Mau 1952–57), Algierii (1954–62), Kamerunie (powstanie ludu Bamileke 1956–59), portug. koloniach Angoli, Mozambiku i Gwinei Bissau (lata 60. i 1. poł. lat 70.), Rodezji (1965–79) i Namibii (1966–88). Wszystkie pozostałe kolonie afryk. uzyskały niepodległość na drodze pokojowej, gdyż metropolie ustępowały pod międzynar. naciskiem, równocześnie licząc z zasady na zachowanie wpływów polit. i gosp. dzięki przejściu do polityki neokolonialnej. Istotne znaczenie miała również zapoczątkowana u schyłku lat 40. „zimna wojna” i konfrontacja kapitalizmu i komunizmu, gdyż ZSRR i jego sojusznicy poparli wyzwoleńcze dążenia ludów afryk., żywiąc nadzieję na ograniczenie wpływów państw zach. w A. i wciągnięcie nowo powstałych państw w orbitę oddziaływania systemu komunist., a tym samym spożytkowanie ich potencjału ludnościowego i bogactw naturalnych w rywalizacji z Zachodem. Droga do uzyskania pełnej niepodległości przez kraje A. była odmienna na obszarze franc. i bryt. kolonii. W tych pierwszych, w wyniku referendum 1958 wszystkie, z wyjątkiem Gwinei, franc. terytoria w A. Równikowej i A. Zachodniej uzyskały status republik z ograniczoną suwerennością w ramach stworzonej Wspólnoty Franc., pełną niepodległość zaś 1960. Z kolei bryt. posiadłości otrzymywały najpierw samorząd wewn. (tworzono w nich rządy i parlamenty), a dopiero później stawały się niepodległymi państwami w ramach bryt. Wspólnoty Narodów, bądź jako republiki z własną głową państwa, bądź też jako państwa związane unią personalną z W. Brytanią (w tym przypadku głową państwa była w nich królowa bryt. Elżbieta II).

Proces dekolonizacji A. przebiegał w 3 fazach. W pierwszej fazie (lata 50.) niepodległość uzyskały arab. kraje A. Północnej (Maroko, Tunezja, Libia) i Sudan, oraz 2 kraje Czarnej Afryki — Ghana i Gwinea. Drugą fazę (trwającą przez całą dekadę lat 60.) zapoczątkował „Rok Afryki” (1960), w którym 17 krajów uzyskało niepodległość. W trzeciej fazie — od poł. lat 70. do 1990 — po niepodległość sięgnęły kolonie portug., Komory, Seszele, Franc. Terytorium Afarów i Issów (ob. Dżibuti), Rodezja (ob. Zimbabwe) i Afryka Pd.-Zach. (ob. Namibia). W ten sposób na terenach eur. posiadłości kolonialnych w A. powstało 50 niepodległych państw, które weszły (z wyjątkiem RPA) w skład Organizacji Jedności Afryk. (OJA). Poza obrębem dekolonizacji pozostały niewielkie franc. posiadłości na O. Indyjskim (Reunion i Majotta — ich ludność opowiedziała się przeciwko niepodległości) oraz hiszp. enklawy w Maroku (Ceuta, Melilla), a także była Sahara Hiszp. (ob. Sahara Zach.), bezprawnie włączona do Maroka, która przez wyzwoleńczy Front Polisario została 1976 ogłoszona Arabską Demokr. Rep. Sahary (przyjęta do OJA zyskała oficjalne uznanie ok. 80 państw świata). Odrębny problem stanowiła Erytrea, w której od poł. lat 60. trwało zbrojne powstanie, mające doprowadzić do oderwania kraju od Etiopii i przekształcenia go w samodzielne państwo; wywołało ono międzynar. reperkusje ze względu na ogłoszenie Erytrei przez ruch wyzwoleńczy „ziemią islamu” i związane z tym poparcie wielu krajów arab. dla secesji tej prowincji. Ukoronowaniem zbrojnej walki Erytrejczyków było proklamowanie 1993 niepodległości Erytrei. Inny problem stanowiła RPA, która przez jej czarną większość oraz przeważającą część państw A. nie była uznawana za niepodległe państwo ze względu na prowadzoną w nim 1948–94 politykę apartheidu; w jej ramach zbudowano system segregacji i dyskryminacji rasowej kolorowej większości (Afrykanie, „kolorowi”, czyli ludność mieszana pod względem rasowym, oraz Azjaci, gł. Indusi) przez białą mniejszość (Afrykanerzy, Południowoafrykanie pochodzenia bryt. i imigranci z różnych państw eur.), która zapewniła sobie wszechstronną supremację polit., gosp. i społ. w kraju. Po uzyskaniu niepodległości państwa afryk. weszły w skład społeczności międzynar. i zostały przyjęte w poczet czł. ONZ, tworząc w niej najsilniejszą liczebnie grupę regionalną. Zgłosiły też masowy akces do powstającego Ruchu Krajów Niezaangażowanych, w którym zaczęły odgrywać ważną rolę. Podjęły działania na rzecz umocnienia suwerenności nar. i integralności terytorialnej oraz przyspieszenia rozwoju społ.-gosp. w różnych sferach życia. Ważną rolę w realizacji tych celów miała odegrać OJA (utworzona 1963), wyrosła z ducha haseł i koncepcji panafrykanizmu. Wchodząc w skład ONZ i Ruchu Krajów Niezaangażowanych, państwa afryk. sprzymierzyły się z krajami Azji i Ameryki Łac. oraz państwami komunist., dzięki czemu mogły przeforsować swoje stanowisko wobec gł. problemów międzynar. oraz postawić na wokandzie tych gremiów wiele własnych zagadnień. Równocześnie jednak stały się obiektem neokolonialnej rywalizacji Zachodu i Wschodu o wpływy polit., gosp., militarne i ideol. w niepodległej A. Większość państw afryk. po uzyskaniu niepodległości nadal była związana ściśle z kapitalist. rynkiem świat., a duża ich część współpracowała politycznie, gospodarczo i militarnie ze Stanami Zjedn., W. Brytanią, Francją, RFN, Belgią i in. państwami zachodnimi. W odróżnieniu od tradycyjnej polityki kolonialnej, którą eur. metropolie prowadziły indywidualnie i w zróżnicowany sposób, neokolonialna polityka Zachodu wobec A. miała charakter globalny, kompleksowy i skoordynowany oraz uwzględniała jego interesy w skali strategicznej, z uwagi na ekspansję, zagrożenia i wyzwania ze strony Wschodu; była więc istotnym elementem konfrontacji i rywalizacji między obu blokami. W jej ramach poszczególnym państwom zach. zostały przydzielone różne role; Stany Zjedn., poza sprawowaniem ogólnej pieczy nad strategicznymi interesami Zachodu w A., skoncentrowały się na działaniach w sferze ideol. oraz inwestycjach kapitałowych w wybranych krajach A., a także na dywersyjno-sabotażowych akcjach służb specjalnych w prokomunist. krajach A., od poł. lat 70. znacznie rozbudowały swoją pozycję militarną w afryk. krajach basenu O. Indyjskiego. Z kolei Francja, obok sprawowania pełnej kontroli polit. i gosp. nad byłymi koloniami, wzięła na siebie rolę „żandarma” Zachodu w A., wielokrotnie interweniując zbrojnie po stronie uległych jej reżimów frankofońskich oraz na terenie krajów nie wchodzących w skład jej imperium w A. (2 interwencje w Zairze w końcu lat 70.) w obronie interesów Zachodu zagrożonych naciskiem ZSRR. W. Brytania, RFN i Belgia oraz realizująca model tzw. kolektywnego neokolonializmu Eur. Wspólnota Gosp. (EWG), wspierana przez Międzynarodówkę Socjalist., obrały gosp. i ideol. metody oddziaływania na niepodległą A. Większość państw afryk. podpisała układy o stowarzyszeniu się z EWG, wiążąc się gospodarczo i politycznie z Europą Zach. w nowej konfiguracji międzynarodowej. Równocześnie jednak miały do wyboru alternatywę w postaci ZSRR i jego sojuszników, którzy próbowali rozciągnąć na A. sferę swych wpływów polit., gosp., militarnych i ideol., dążąc do wykorzystania potencjału gosp. i ludnościowego oraz strategiczno-militarnego A. w konfrontacji z Zachodem.

Ekspansję bloku sowieckiego w A. można podzielić na 2 fazy; pierwsza objęła lata 60. i 1. poł. lat 70., a druga — 2. poł. lat 70. i dekadę lat 80., u schyłku której wycofał się on niemal całkowicie z A. W pierwszej fazie promotorem walki o wpływy w A. był ZSRR, który nawiązał kontakty polit., gosp., militarne i ideol. z grupą radykalnych państw afryk., tworzących lewe skrzydło w OJA i podejmujących realizację tzw. niekapitalist. drogi rozwoju i różnych koncepcji socjalist. (Algieria, Libia, Egipt w okresie rządów G.A. Nasera, Sudan w okresie rządów G.M. en-Numajriego, Somalia, Uganda w okresie rządów M.A. Obote’go, Kongo, Dahomej (Benin), Ghana w okresie rządów K. Nkrumaha, Gwinea, Mali w okresie rządów M. Keity). W drugiej fazie oprócz ZSRR dużą aktywność w A. poczęły przejawiać Niem. Rep. Demokr. i Kuba, które zaangażowały się politycznie i militarnie w kilku krajach afryk. (NRD skierowała ok. 2 tys. ekspertów i instruktorów wojsk. do Etiopii, Angoli, Mozambiku, Gwinei i kilku innych państw, a Kuba — ok. 2 tys. instruktorów do Somalii oraz 12 tys. oficerów i żołnierzy do Etiopii oraz 12,5 tys. oficerów i żołnierzy do Angoli; w latach 80. w Angoli przebywało stale ok. 50 tys. kubańskich wojskowych). Strategia bloku sowieckiego opierała się na ścisłej współpracy wielostronnej z grupą ok. 20 afryk. krajów o orientacji socjalist.; odpadły z niej w drugiej fazie: Egipt, Sudan, Uganda, Ghana, Mali i Somalia, ale przyłączyły się: Etiopia, Mozambik, Madagaskar, Seszele, Angola, Wyspy Św. Tomasza i Książęca, Gwinea Bissau, Górna Wolta (ob. Burkina Faso). Do grupy tej należały także: Tanzania, Zambia i Zimbabwe, które nawiązały bliską współpracę polit. i gosp. z ChRL, dystansując się natomiast od ZSRR. Chiny prowadziły b. aktywną działalność polit. i propagandową w A. (lansowały zwł. gł. tezy maoizmu w odniesieniu do krajów A., Azji i Ameryki Łac.), pragnąc skupić wokół siebie, a jednocześnie przeciwstawić Zachodowi i ZSRR najbardziej radykalnie nastawione państwa afryk., popierały również niektóre ruchy wyzwoleńcze (w Rodezji, Angoli, Namibii i RPA), nastawione opozycyjnie wobec ZSRR. Ożywioną działalność w A. prowadził do 1. poł. lat 70. również Izrael, który w ramach strategii „okrążania od południa arab. państw A. Północnej” nawiązał więzy współpracy polit., gosp. i militarnej z kilkunastoma krajami Czarnej A.; zostały one niemal całkowicie zerwane po 1973, kiedy to większość tych państw po otrzymaniu pomocy finansowej od Organizacji Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) przecięła dotychczasowe powiązania z Izraelem.

W poł. lat 60. entuzjazm w krajach afryk. wywołany uzyskaniem niepodległości ustąpił miejsca narastającemu rozczarowniu w konfrontacji z trudną rzeczywistością polit. i gospodarczą. Rozdźwięk między głoszonymi przez przywódców optymistycznymi hasłami i programami szybkiego i dynamicznego rozwoju a rosnącymi trudnościami gosp. i nieefektywnymi formami sprawowania władzy, brutalnością i korupcją władz, doprowadził do wewn. kryzysów w wielu państwach A. Rozpoczął się wówczas proces polit. militaryzacji A., którego świadectwem były wojsk. zamachy stanu i obalanie cywilnych władz. Po 1963 (zamach stanu w Togo, pierwszy w A.) armia objęła rządy w 32 państwach. Spośród 53 czł. OJA tylko 20 państw nie przeżyło wojsk. zamachów. Rządzące ekipy wojsk., zarówno o orientacji prawicowej, jak i lewicowej nie były w stanie zapewnić ani stabilizacji polit., ani też gosp., a stosowane przez nie brutalne metody sprawowania władzy i pacyfikowania nastrojów opozycyjnych przyczyniły się do pogłębienia wewn. kryzysów. W kilku krajach A. (Nigeria, Dahomej, Ghana, Mauretania) interwencja armii w życie polit. doprowadziła do łańcucha kolejnych zamachów i kontrzamachów, dokonywanych przez różne frakcje wojsk., efektem czego był rosnący chaos i wewn. rozprężenie. W warunkach brutalizacji życia polit. powstały sprzyjające warunki do wyłonienia się grupy despotycznych przywódców cywilnych i wojsk., traktujących rządzone przez siebie państwa jak prywatną własność, a ich ludność jako bezwolną masę poddanych. Szczególnym okrucieństwem i autokratyzmem wsławili się w A. w latach 60., 70. i 80. przywódcy: Rep. Środkowoafryk. — J.B. Bokassa (przekształcił swój kraj w Cesarstwo Środkowoafryk., którego został władcą absolutnym po przyjęciu tytułu Bokassy I), Ugandy — I. Amin Dada Oumez, Etiopii — M.H. Marjam, Zimbabwe — R.G. Mugabe, Gwinei Równikowej — F. Macias Nguema Mbasogo i Gwinei — A. Sékou Touré; wszyscy oni z wyjątkiem Sékou Tourégo i Mugabego zostali obaleni przemocą. Rezultatem narastającego kryzysu polit., gosp. i społ. stały się także krwawe wojny domowe, walki plemienne i zaburzenia społ. oraz konflikty międzypaństwowe. Do wojen domowych i rzezi ludności cywilnej doszło w Algierii, Sudanie, Etiopii, Somalii, Ugandzie, Mozambiku, Zimbabwe, Lesotho, Angoli, Zairze, Kongo, Ruandzie, Burundi, Czadzie, Nigrze, Liberii i Nigerii. Wojna domowa w Nigerii (1967–70) między rządem centr. w Lagos a samozwańczą Rep. Biafry pochłonęła 1 mln ofiar, podzieliła państwa afryk. i dała asumpt do szerokiej ingerencji zewn. USA, kilku państw Europy Zach., ZSRR i RPA. W Sudanie i Czadzie wojny domowe trwały po 20 lat, a walka między arabską częścią Sudanu a zamieszkanym przez czarną ludność południem nie została dotąd ostatecznie rozstrzygnięta. W Etiopii wojna domowa zakończyła się po 20 latach obaleniem reżimu M.H. Marjama i secesją Erytrei, a w Somalii upadkiem rządów M. Siada Barre, nieudaną interwencją ONZ w ramach Operacji Przywrócenia Nadziei, secesją pn. części, w której proklamowano powstanie niepodległego państwa (nie zostało ono uznane przez społeczność międzynar.) oraz ostatecznym rozpadem Somalii jako państwa (obecnie dzieli się na kilkanaście odrębnych części, zarządzanych przez uzbrojone ugrupowania polit.-plemienne). Całkowity rozpad państwa nastąpił także w latach 90. w Liberii, która podzieliła się na kilka zwalczających się zbrojnie regionów. Kilkunastoletnia wojna w Mozambiku, która wybuchła wkrótce po ogłoszeniu jego niepodległości, doprowadziła do niemal całkowitego spustoszenia kraju, trwająca zaś od proklamacji suwerenności Angoli konfrontacja zbrojna między władzami w Luandzie a opozycją nie została dotąd zakończona. Krwawa wojna wybuchła także w latach 90. w Kongo między siłami 2 byłych prezydentów oraz w Zairze (ob. Demokr. Rep. Konga), gdzie został obalony długoletni dyktator J.D. Mobutu, a jego następca L.D. Kabila uwikłał się w kolejną konfrontację z przeciwnikami polit.; kraj ten stał się również terenem walki między Tutsi a Hutu z sąsiedniej Ruandy, w której doszło po raz trzeci do wojny plemiennej, tym razem jednak na niespotykaną przedtem skalę (we wzajemnych rzeziach od 1994 zginęło ponad 1 mln osób). Wojna między Tutsi a Hutu wybuchła kolejny raz również w Burundi, pochłaniając tysiące ofiar. Od 1991 trwa brutalna konfrontacja zbrojna między władzami a fundamentalistami muzułmańskimi w Algierii, w której zginęło dotąd ponad 20 tys. ludzi. W kilku krajach afryk. toczyły się wojny domowe na mniejszą skalę. W niepodległej A. doszło także do wojen międzypaństwowych. W 1963 w wojnie granicznej starły się Algieria i Maroko, a 1964–67 zbrojne konflikty tego typu zaangażowały Somalię, Kenię i Etiopię. W 1977–78 doszło do największej w niepodległej A. wojny między Etiopią a Somalią o region Ogadenu, w której wojsk. wsparcia Etiopii udzieliły Kuba, ZSRR i NRD, a 1978–79 do granicznej wojny tanzańsko-ugandyjskiej. W trakcie wieloletnich krwawych konfliktów zbrojnych w Czadzie doszło do militarnej interwencji Libii, efektem czego była wojna czadyjsko-libijska 1988; w walki w Czadzie była też zaangażowana militarnie przez wiele lat bezpośrednio Francja, a pośrednio USA i ZSRR. Do dwóch wojen granicznych doszło też między Mali a Burkina Faso. Główne przyczyny zatargów międzypaństw. kryją się w kolonialnej spuściźnie (po 1960 ujawniło się ponad 30 sporów terytorialnych) państw afryk., które odziedziczyły po okresie kolonialnym sztuczne granice, wykreślane w przeszłości z pominięciem kryteriów hist., językowych, plemiennych i kulturowych. Formalnej akceptacji przez przeważającą większość czł. OJA zasady nienaruszalności granic nie towarzyszyła rezygnacja z wnoszenia pretensji terytorialnych pod adresem sąsiadów. Dwa państwa członkowskie OJA: Maroko i Somalia, otwarcie wysuwały roszczenia terytorialne wobec wszystkich sąsiadów, a kiedy nie przyniosły one efektu wystąpiły zbrojnie; jak wspomniano, Maroko zagarnęło siłą Saharę Zach., w której nadal Front Polisario prowadzi walkę partyzancką przeciw marok. okupacji, a Somalia uwikłała się w konflikt militarny z Kenią i Etiopią. Zbrojną walkę w formie miejskiej partyzantki, skierowaną przeciwko systemowi apartheidu, prowadził też od 1960 aż do pocz. lat 90. ruch oporu czarnej ludności w RPA; stały jego wzrost w tym okresie w połączeniu z rosnącą niewydolnością gosp. RPA i szybkim narastaniem polit. świadomości oraz materialnych aspiracji Afrykanów doprowadził do wewn. wrzenia; istotną rolę odegrały też czynniki zewn.: nacisk polit., gosp. i moralny międzynar. społeczności, która nałożyła na RPA dotkliwe sankcje różnego rodzaju, oraz ogólne osłabienie pozycji RPA w A. Południowej po dekolonizacji Angoli, Mozambiku, Zimbabwe i Namibii; w efekcie, za prezydentury F.W. de Klerka (1989–94) rozpoczął się proces upadku systemu apartheidu i zastępowania go systemem wielorasowej demokracji parlamentarnej, respektującym prawa wszystkich zamieszkujących RPA grup etnicznych; po pierwszych wielorasowych wyborach parlamentarnych 1994 i objęciu urzędu prezydenta przez N. Mandelę RPA powróciła do międzynar. społeczności; po uchyleniu wszystkich sankcji została przyjęta w poczet OJA i nawiązała współpracę polit. i gosp. z większością państw świata; tak rozwiązał się wieloletni i b. skomplikowany problem RPA, który angażował uwagę międzynar. społeczności 1960–94 i był przedmiotem kilkuset uchwał i rezolucji ONZ i in. gremiów.

Wielkim trudnościom polit. i gosp. towarzyszą w A. skomplikowane problemy społ., które są związane ze specyficzną „rewolucją narodo- i klasotwórczą” oraz gwałtowną urbanizacją; w ich toku rodzą się dopiero narody afryk. oraz zwarte klasy społ., a proces ten obfituje w wiele ostrych konfliktów i antagonizmów wewnętrznych. Głównym hasłem większości rządów afryk. jest od 1960 postulat „budowy narodu”, który jest wcielany w życie z niewielkim jak dotąd powodzeniem przez inicjowanie procesów integracji wewn. na podstawie kryteriów państw., mających zastąpić obowiązujące dotąd reguły i normy plemienne i klanowe. W aktualnej rzeczywistości afryk. napotykają one na silne przeciwdziałanie ze strony b. zróżnicowanych wewn. i konserwatywnie nastawionych miejscowych społeczeństw, dla większości których polit. organizacja w formie nowocz. państwa jest mało zrozumiałą abstrakcją. Duże znaczenie ma również fakt, iż mimo wielkich wysiłków rządów afryk. w zakresie rozszerzania edukacji Afrykanów nadal utrzymuje się wysoki poziom analfabetyzmu (średnio ok. 80% w Czarnej A., a w Czadzie, Etiopii, Gwinei, Nigrze, Ruandzie, Sierra Leone i Somalii nawet ponad 90%). Czynnikiem sprzyjającym utrzymywaniu się tak wysokiego analfabetyzmu jest także — rzutująca negatywnie na wszystkie dziedziny życia — „eksplozja demograficzna” (liczba ludności A. powiększyła się z ok. 300 mln w 1960 do ok. 700 mln w 1999, a stopa przyrostu naturalnego w A. jest najwyższa w świecie i waha się w granicach 2,8–2,9% rocznie). Perspektywy ukształtowania się narodów i klas społ. w nowocz. sensie na terenie A. rozpatrywać należy w perspektywie wielu lat, co nie pozostanie bez wpływu na aktualną sytuację polit., gosp. i społ. państw afrykańskich. Poszukując adekwatnych rozwiązań gosp.-społ. i ustrojowych, przywódcy afryk. czerpali wzory z różnych koncepcji zach., ideologii socjalist. oraz maoizmu, a część z nich kusiła się o opracowanie własnych, oryginalnych afryk. filozofii wewn. rozwoju. L.S. Senghor, K. Nkrumah, A. Sékou Touré, G.A. Naser, A. Ben Bella i H. Bumedien, H. Burgiba, M. Ngouabi, M. Kérékou, A.A. Neto, S.M. Machel, J.K. Nyerere, M. Siad Barre, M.H. Marjam i D. Ratsiraka byli autorami i realizatorami różnych socjalist. koncepcji rozwoju, często różniących się znacznie od siebie. K.D. Kaunda przedstawił ideologię „humanizmu”, J.D. Mobutu — filozofię „autentyzmu”, płk M. al-Kaddafi zaś trzecią teorię świat., które sięgały do źródeł afryk., dystansując się od koncepcji powstałych na gruncie europejskim. Realizacja niemal wszystkich tych ideologii nie przyniosła jednak powodzenia we współczesnej A. Szanse i perspektywy rozwoju A. u progu XXI w. nie są obiecujące, gdyż wielu jej problemów nie da się rozwiązać w okresie najbliższych lat. Na płaszczyźnie gosp. i politycznej A. pozostaje najbardziej opóźnionym regionem świata, mimo że przeważająca większość państw znajduje się od wielu już lat na drodze kapitalist. rozwoju, a ostatnio podejmuje próbę budowy wielopartyjnych systemów parlamentarnych, wzorowanych na doświadczeniach rozwiniętych krajów Zachodu. Główne problemy społ. mogą zostać rozstrzygnięte w ciągu wielu lat i trudno jest dziś pokusić się o jasne określenie przyszłego kształtu afryk. społeczeństw. Państwa A. znajdują się dopiero na wstępnym etapie konsolidacji nar. i społ.-polit., a doświadczenia niezależnej państwowości są jeszcze b. świeżej daty. Rozpad państwa w Somalii i Liberii w warunkach narastających konfliktów etnicznych w wieloplemiennej A. w połączeniu z nierozstrzygniętymi problemami granicznymi zdaje się sugerować, iż również inne kraje afryk. są narażone na wewn. rozkład. Pogłębienie się tego procesu może doprowadzić do groźnych zaburzeń w skali całej Czarnej A., bowiem upowszechnianie się polityki „czystek etnicznych” będzie prowadzić do kolejnych wojen domowych i międzypaństw. w A., których celem stanie się tworzenie państw narodowych. W rezultacie, duża część obecnych państw afryk. może ulec rozpadowi, a liczba czł. OJA znacznie się powiększy. Nie wróży to dobrze stabilizacji polit., gosp. i społ. w A. w perspektywie 1. poł. XXI w.

J. Prokopczuk Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964;

S. Chodak Czarna Afryka zmienia się, Warszawa 1968;

Problemy jedności afrykańskiej, Warszawa 1969;

Z. Dobosiewicz, T. Łętocha, M.J. Malinowski Rola armii w Afryce, Warszawa 1970;

tychże Białe Imperium Południowej Afryki, Warszawa 1974;

Z. Dobosiewicz, M.J. Malinowski, J. Prokopczuk Polityka Wielkiej Brytanii wobec Afryki, Warszawa 1974;

M.J. Malinowski Ideologie afrykańskie 1945–1985, Wrocław 1986;

tegoż Cień Marsa nad Czarnym Lądem, Warszawa 1986;

Historia Afryki. Do początku XIX wieku, red. M. Tymowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1996.

D. Westermann Geschichte Afrikas, Köln 1952;

C.A. Julien Histoire de l’Afrique, Paris 1955;

W.M. Hailey An African Survey (revised), London 1957;

H. Aliman The Prehistory of Africa, London 1957;

G.P. Murdock Africa. Its People and Their Culture History, New York 1959;

The Cambridge History of Africa, vol. 1–5, Cambridge 1975–82;

J. Ki-Zerbo Histoire de l’Afrique Noire, Paris 1978;

Histoire générale de l’Afrique, Paris 1980;

Wniesznaja politika stran Afriki, Moskwa 1981;

The General History of Africa, Berkeley 1985.

 

AFRYKA. ODKRYCIA I PODRÓŻE. W starożytności znajomość A. ograniczała się gł. do północy kontynentu i części wsch. wybrzeży. Najdawniejsze wiadomości o pn. i wschodniej A., od Libii po Sudan i Etiopię, mieli Egipcjanie, którzy w III i II tysiącleciu p.n.e. sprowadzali m.in. drogą mor. żywice aromatyczne i drewno hebanowe z krainy Punt (ob. Somalia), a w głębi lądu docierali na południe do Nubii. W XIII–X w. p.n.e. Fenicjanie żeglując po M. Śródziemnym wzdłuż wybrzeży A. odkryli najpierw zach. część tego wybrzeża, następnie w głębi lądu góry Atlas a po przepłynięciu Cieśn. Gibraltarskiej — pn. część zach. wybrzeży kontynentu oraz W. Kanaryjskie. W IX w. p.n.e. Fenicjanie zał. Kartaginę, skąd już w VII i VI w. p.n.e. kupcy docierali szlakiem transsaharyjskim do Nigru. Jak podaje Herodot, ok. 600 p.n.e. statki fenickie (wg niektórych źródeł statki gr.) w służbie egip. faraona Necho II w ciągu 3 lat pierwsze opłynęły A., wyruszając z M. Czerwonego, kończąc wyprawę w delcie Nilu. Około 510–480 p.n.e. żeglarze feniccy pod wodzą Kartagińczyka Hannona próbowali opłynąć kontynent A. w kierunku przeciwnym i pożeglowali wzdłuż jej zach. wybrzeży na południe, lecz zawrócili z drogi osiągnąwszy prawdopodobnie wybrzeże obecnego Sierra Leone lub Kamerunu, nad Zat. Gwinejską. Grecy i Rzymianie znali zasadniczo tylko nadbrzeżną śródziemnomor. część A. Do lepszego poznania północnej A. przyczyniła się gr. kolonizacja Cyrenajki (pn.-wsch. Libia) w VII w. p.n.e. oraz podbój Egiptu w IV w. p.n.e. przez Aleksandra III Wielkiego, który osiągnął Pustynię Libijską, następnie — podboje i kolonizacja rzymska. Około 120 p.n.e. Grek Eudoxus (II w. p.n.e.) podczas kolejnej żeglugi do Indii został zniesiony na wsch. wybrzeże A. w pobliżu Somalii, gdzie doszedł do wniosku, że kontynent można opłynąć, następnie udał się z Gadesu (ob. Kadyks) wzdłuż wybrzeży afryk., ale koło W. Kanaryjskich został zmuszony do powrotu. W I w. n.e. dwie ekspedycje rzym. wyruszyły w głąb Sahary, w 70 r. dowodzona przez Septimusa Flaccusa (I w.) i w 86 r. Juliusa Maternusa (I w.); w tym samym stuleciu żeglarz gr. Diogenes (I w.) płynąc wzdłuż wsch. wybrzeży odbył wyprawę w głąb kontynentu i dotarł do wielkich gór, gdzie jak sądził ma swoje źródła Nil. Stan wiedzy świata antycznego o A. przedstawiają dzieła Herodota, Strabona i Ptolemeusza Klaudiusza, którzy sami także wędrowali po Egipcie, m.in. ok. 450 p.n.e. Herodot podróżował do Egiptu i Cyrenajki.

W średniowieczu gł. źródłem wiadomości o A. były pisma podróżników arab., a następnie podróże Włochów i Portugalczyków. Arabowie dzięki podbojom rozpoczętym w VII w. i rozwojowi handlu, przekraczali m.in. Saharę i docierali do krain leżących na południe od niej. Podróżnicy arabscy od X w. przywozili do Europy pierwsze ściślejsze wiadomości o wnętrzu pn. części A. i o jej wsch. wybrzeżu. Do najsłynniejszych należeli: al-Idrisi, który w poł. XII w. wędrował po północnej A., Ibn Battuta, który po 1325 poznał wsch. wybrzeża kontynentu, a 1352–53 przemierzył Saharę docierając z Maroka do Timbuktu i do Nani w Mali, oraz Leon Afrykański, który wędrował z Maroka do Nigru i Sudanu. Ich dzieła aż do XVIII w. stanowiły gł. źródło wiedzy o północnej A. W 1. poł. XIV w. Genueńczycy ponownie odkryli znane już w starożytności Fenicjanom i Egipcjanom W. Kanaryjskie oraz prawdopodobnie Maderę. Śródziemnomorskie wybrzeża A. poznawali też Wenecjanie.

Poznanie konturów A. wiąże się jednak dopiero z systematycznymi wyprawami, które podejmowali od 1419 Portugalczycy, posuwając się etapami wzdłuż zach. wybrzeży, najpierw z zamiarem nawiązania kontaktów z ośrodkami wydobycia złota w zachodniej A., później zaś w celu znalezienia drogi mor. do Indii. Zainicjował je królewicz portug. Henryk Żeglarz — wysłane przez niego okręty odkryły ponownie Maderę 1419, opłynęły przylądek Bajador 1434, osiągnęły ujście rzeki Senegal 1445, Przylądek Zielony 1446, ujście rzeki Gambia 1447 oraz odkryły W. Zielonego Przylądka 1456 (A. Cadamosto). Już po śmierci 1460 Henryka Żeglarza, Portugalczycy odkryli pn. wybrzeże Zat. Gwinejskiej. Z portug. fortu São Jorge da Mina na Złotym Wybrzeżu wyruszył m.in. D. Cao, który 1482 odkrył ujście rz. Kongo, a trzy lata później dotarł do przyl. Cross. Po drugiej stronie kontynentu Portugalczyk P. da Covilhao odwiedził w samotnych wędrówkach 1487–90 większość osad arab. na wsch. wybrzeżu aż po Sofalę na południu, a potem podróżował po Etiopii. Tymczasem B. Dias, posuwając się wzdłuż zach. wybrzeży, pierwszy opłynął pd. cypel A. i odkrył Przyl. Dobrej Nadziei 1488. Utorował on drogę V. da Gamie, który 1497–98 opłynął wokół A. i znalazł drogę do Indii, a przy okazji odkrył dla Europejczyków pd. część wsch. wybrzeży A. aż po Malindi na północy. Wkrótce (1500) Portugalczycy P.A. Cabral i D. Dias dotarli jeszcze dalej na północ, a Dias odkrył także wyspę Madagaskar. Podróże Portugalczyków w XV i na pocz. XVI w. dały Europejczykom dość dobre wyobrażenie o ogólnych zarysach A., w tym także o jej wsch. wybrzeżach. Sporadycznie docierali do nich w podobnym czasie, ale z zupełnie innej strony również Chińczycy: 1405–33 żeglarz Zheng He, podejmując liczne wyprawy mor. z Chin do Indii i Płw. Arabskiego, odwiedzał również wybrzeża Somalii.

Od czasu wypraw portug. aż do końca XVIII w. znajomość A. nie posunęła się wiele naprzód poza obszary nadbrzeżne. Nieliczne i podejmowane niedaleko w głąb lądu wyprawy nie przyniosły w tym okresie większych odkryć. Eksploracja wnętrza kontynentu wiąże się w dużej mierze z historią badań i poszukiwań źródeł największych rzek afrykańskich. Planowe badania obszarów wewn. zaczęły się właściwie po założeniu 1788 w Londynie bryt. Tow. Afryk., powołanego gł. do zbadania nurtującego wówczas uczonych problemu przebiegu rz. Niger. Podobną działalność, chociaż w mniejszej skali, podjęły po nim także niem. i franc. towarzystwa geograficzne. Badania Nigru na zlecenie Tow. Afryk. zapoczątkował Szkot M. Park. W 1795–96 znad ujścia Gambii dotarł do górnego biegu Nigru, a podczas następnej wyprawy (1805) przepłynął tą rzeką z okolic Bamako aż do miejscowości Bussa, gdzie zginął 1806. W podobnym czasie, 1797–1801, Niemiec F.K. Hornemann wędrując z Kairu osiągnął środk. bieg Nigru i tam zmarł. Badania Parka kontynuował 1821–24 Szkot H. Clapperton, który wyruszywszy z Trypolisu wraz z D. Denhamem i W. Oudneyem przeszedł z północy na południe Saharę, odkrył 1823 jez. Czad i dotarł do rz. Niger w krainie Sokoto, a 1825–27 badał z R. Landerem dorzecze dolnego Nigru. Królewskie Tow. Geogr. w Londynie zleciło Landerowi dalsze badanie Nigru i 1830–31, wraz z bratem, Johnem (1807–39), przepłynął on tą rzeką od Bussy, czyli miejsca do którego dotarł Park, aż do ujścia do Zat. Gwinejskiej. Dzięki tym podróżom ostatecznie ustalono bieg rzeki. Z badaniami Nigru i jego dorzecza wiąże się też znalezienie legendarnego ośrodka handl. Timbuktu, leżącego w dolinie środk. biegu tej rzeki, oraz podróże odkrywcze po Saharze i Sudanie — regionie rozpościerającym się między Saharą na północy, a strefą lasów równikowych na południu. Do Timbuktu jako pierwszy Europejczyk dotarł z Trypolisu Szkot A.G. Laing 1826, a po nim, wędrujący z Freetown w Sierra Leone, Francuz R. Caillié 1828, który następnie przeszedł zach. Saharę na północ, do Tangeru. W podróżach po Saharze i Sudanie odkryć dokonali także Niemcy: H. Barth 1850–55, który przekroczył z północy na południe Saharę i badał obszary na jej pd. obrzeżu, ponadto G. Rohlfs, który 1862–67 podróżował po Maroku i, idąc z Trypolisu do Lagos, pierwszy przemierzył A. od M. Śródziemnego do Zat. Gwinejskiej, oraz G. Nachtigal, który w 1864–74 przemierzył Saharę od Trypolisu po jez. Czad, a następnie obszar w kierunku Nilu. Północ kontynentu i Saharę badali też Francuzi H. Duveyrier 1859–85 i Ch. E. Foucauld 1883–1916.

Poszukiwanie źródeł i ustalenie całego biegu Nilu, mimo iż dolny bieg tej rzeki był dobrze znany, zajęło Europejczykom ponad sto lat. Jeden z pierwszych badaczy Nilu, szkoc. lekarz J. Bruce, podróżując po Etiopii 1769–72, znalazł jez. Tana i wypływający zeń Nil Błękitny, który uznał za gł. dopływ źródłowy Nilu. W 1857 Król. Tow. Geogr. w Londynie wysłało oficerów R. Burtona i J. Speke’a z zadaniem odszukania wielkich jezior w głębi A., z których miał wypływać Nil. Razem odkryli jez. Tanganika 1858, sam J. Speke zaś natrafił na jez. Ukerewe, które nazwał Jez. Wiktorii. Słysząc o wypływającej z niego wielkiej rzece przyjął, że może nią być tylko Nil. Podczas nowej wyprawy nad Jez. Wiktorii 1860, odbytej wraz z J.A. Grantem, Speke znalazł 1862 miejsce, w którym rzeczywiście wypływa z niego Nil Biały i przywiózł do Europy wieści o rzekomym wyjaśnieniu kwestii Nilu. Faktycznie dopiero Anglik H.M. Stanley opłynął dookoła Jez. Wiktorii i odkrył 1875 uchodzącą do niego Kagerę, źródłową rzekę Nilu. W badaniach górnego Nilu i jego dorzecza dużą rolę odegrał też ang. inżynier S.W. Baker, który odkrył 1864 Jez. Alberta (ob. Mobutu Sese Seko) i Wodospady Murchisona (Kabalega) na Nilu, oraz Niemcy, przyrodnik G. Schweinfurth 1869–71, i lekarz w służbie egip. E. Schnitzer (znany jako M. Emin Pasa) — 1878–92, którzy zbadali również inne, nieznane jeszcze obszary środk. części kontynentu. Wielkie znaczenie dla poznania najtrudniej dostępnych obszarów wnętrza A. miały podróże Szkota D. Livingstone’a oraz Anglika V.L. Camerona i H.M. Stanleya. Livingstone, który przebywał w południowej A. od 1840, zbadał kotlinę Kalahari, odkrył jez. Ngami 1849, 1853–54 przemierzył pd.-zach. część kontynentu od Kapsztadu do Luandy, a 1854–56 dokonał pierwszego przejścia A. w poprzek, między Luandą na zachodzie a Quelimane na wschodzie. Przepłynął wówczas rz. Zambezi z wyjątkiem jej środk. odcinka, zbadał jej dorzecze i odkrył 1855 Wodospady Wiktorii. Potem, 1858–63, odkrył jez. Niasa (1859) i ustalił ostatecznie cały bieg Zambezi, a w kolejnej wyprawie, 1866–71, odkrył jez. Bangueulu i Mueru oraz rz. Lualaba i Luapula, nie zdając sobie jednak sprawy, iż są one rzekami źródłowymi Konga. V.L. Cameron dotarł z Bagamoyo do Bengueli, 1873–75 dokonując pierwszego przejścia w poprzek równikowej A., ze wschodu na zachód. Zbadał wtedy znaczne obszary międzyrzecza Konga i Zambezi oraz stwierdził, iż Lualaba jest górnym biegiem Konga a nie Nilu. H.M. Stanley wyruszywszy z Bagamoyo 1874 odkrył 1875 źródła Nilu (tzn. Kagery), 1876 Jez. Edwarda i masyw górski Ruwenzori oraz popłynął Lualabą i przebył całą długość Konga, ustalając ostatecznie jego bieg 1877. Dorzecze Konga i wnętrze Gabonu badał też i kolonizował Francuz P. Savorgnan de Brazza. Kolejny badacz dorzecza Konga, niem. oficer H. von Wissmann dwukrotnie przeszedł w poprzek równikową A.: 1880–82 i 1886–87. W 2. poł. XIX w. podjęto też badania gór we wsch. części równikowej A., gdzie m.in. niem. geograf H. Meyer 1889 jako pierwszy osiągnął szczyt Kilimandżaro. Po południowej A., po Livingstonie, podróżowali: niem. nauczyciel K. Mauch 1865–72, czes. lekarz E. Holub 1872–76 i 1883–87, portug. poszukiwacz przygód A.A. da Rocha de Serpa Pinto 1877–79, który także przebył kontynent w poprzek.

W eksploracji równikowej A. brali udział również Polacy. Młody oficer marynarki S. Szolc-Rogoziński (wraz z K. Tomczekiem i L. Janikowskim) zorganizował samodzielną pol. wyprawę na statku Łucja Małgorzata do Kamerunu 1882–85, botanik J. Dybowski z ramienia rządu franc. kierował wyprawą do równikowej A. i badał obszary między rz. Kongo a jez. Czad 1891–92, antropolog i etnograf J. Czekanowski w ramach wyprawy niem. badał międzyrzecze Nilu i Konga 1907–09, ponadto A. Południową badał botanik i geograf A. Rehman 1875–77 i 1879–80. Leżącą u pd.-wsch. brzegów kontynentu największą wyspę afryk. Madagaskar dobrze poznał żołnierz i żeglarz M.A. Beniowski 1773–76 i 1784–86, a systematyczne badania tej wyspy rozpoczął geograf franc. A. Grandidier dopiero 1865–70.

Pod koniec XIX w. nastąpił zmierzch ery pionierskich podróży odkrywczych w A. Na przeł. XIX i XX w. działało tam dużo wypraw o charakterze bardziej militarnym niż badawczym, związanym z rywalizacją w podboju kolonialnym A., ale wiele z nich przyniosło spore rezultaty naukowe. Badaniom prowadzonym w okresie międzywojennym przyświecały cele adm.-handl. lub wyłącznie naukowe. Dokonały one ostatecznego rozpoznania wnętrza kontynentu, z którego mapy zniknęły w tym czasie ostatnie białe plamy. Po II wojnie świat. badania nabrały charakteru ściśle wyspecjalizowanego, zwł. w dziedzinie poszukiwań geol. i prac kartograficznych, w których zaznaczył się również udział Polaków.

B. Davidson Stara Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961;

J. Prokopczuk Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964;

E.W. Bovill Złoty szlak Maurów, Warszawa 1966;

J. Szaflarski Poznanie Czarnego Lądu, Warszawa 1968;

T. Szafar Odkrycie Afryki, Warszawa 1974;

M.B. Gornung, J.G. Lipiec, I.N. Olej-nikow Historia poznania Afryki, Warszawa 1977;

A. Moorehead Nad Nilem Błękitym i Białym, Warszawa 1985.

P. Bertaux L’Afrique de la prehistoire à l’epoque contemporaine, Paris 1972;

M.E.M. Santos Viagens de exploraçao terrestre dos portugueses em Áfríca, Lisboa 1978;

Ch. Hibbert Africa Explored. European in the Dark Continent 1769–1889, London 1982;

G. Guadalupi The Discovery of the Nile, Cairo 1997.

 

AFRYKA. LITERATURA. Sztuka słowa w 2 podstawowych formach przekazu, ustnej i pisemnej, jest zjawiskiem występującym we wszystkich poznanych dotychczas grupach etnicznych i narodach całej A., zarówno pn., jak i subsaharyjskiej. Wyróżnia się: literaturę ustną (oratura), literaturę w językach rodzimych i literaturę w językach przeniesionych do A. Literatura ustna, zw. tradycyjną, przeciwstawiana niekiedy literaturze pisanej, powstawała od początku istnienia społeczności afryk., rozwijała się wraz z nią i nadal jest uprawiana, a kolejne pokolenia dokonują w obrębie jej gatunków istotnych zmian twórczych. Literatura ustna nie ogranicza się do tematyki i problemów przeszłości, komentuje także nowe wzorce życia rodzinnego, przemiany społ. i gospodarcze. Do niedawna prawie cały obszar Czarnej A. nie miał własnych systemów pisma i był zaliczany do cywilizacji opartej na słowie mówionym, któremu wiele ludów przypisywało magiczną czy metafizyczną moc stwórczą albo też uważało je za przejaw siły życiowej. Jego znaczenie jest tym większe, że — jak podkreślają C. Lévi-Strauss i M. Mausse — organizacja społeczności afryk. ciągle jeszcze opiera się na bezpośrednich relacjach między ludźmi, w których z konieczności kładzie się nacisk na słowo mówione i na zapamiętywanie. Dla oratury przyjście pisma miało nawet negatywne skutki, gdyż znak graficzny w rozumieniu Afrykanów rozbija rytm, osłabia moc słowa, pozbawia je sekretu, czyniąc dostępnym dla wszystkich, a przez to pomniejsza jego skuteczność. Literatura ustna funkcjonuje jako literatura świecka i sakralna. Literatura świecka może mieć charakter ludyczny (gry i rozrywki), dydaktyczny (pouczenia, wskazówki prakt. i moralne), czy wreszcie sapiencjalny (przekazywanie innym gorzkich doświadczeń, nawet sprzecznych z obowiązującymi normami). Obejmuje takie gatunki, jak: zagadki i łamigłówki, przysłowia, opowiadania i bajki, liryczne i miłosne pieśni ludowe. Ocenia się, że w Czarnej A. zebrano ponad ćwierć mln mitów, legend i opowiadań ludowych. Większość narracji prozą zawiera wątki i motywy (zdarzenia, postacie i przesłania) spotykane także w innych obszarach kulturowych świata. Tłumaczy się to po części teorią dyfuzjonistyczną, a także podobieństwem zachowań i reakcji ludzi na całym świecie. Wątki zapożyczone przez społeczności afryk. podlegają przetworzeniu, zgodnie z wymogami własnego środowiska kulturowego. Łamigłówki i zagadki są swego rodzaju grami umysłowymi, które uderzają egzotyzmem sformułowań. Mają często eliptyczny charakter i zakładają zarówno u pytającego, jak i udzielającego odpowiedzi, mądrość życiową, przenikliwość i bystrość umysłu. Wykorzystuje się w nich niuanse i subtelności języka, np. zróżnicowanie znaczeń słów, tylko na podstawie ich kształtu tonalnego. Przyjmują nieraz charakter mowy wiązanej: „Pan niesie na głowie ładunek, za nim idzie beztrosko jego sługa. Któż jest tak odważny?”, odpowiedź: „Pies” (Joruba). Przysłowia, głęboko osadzone w kontekście kulturowym, będące niekiedy podsumowaniem konkretnych zdarzeń, ukazują ostro sformułowane prawdy wynikające z obserwacji ludzi, zwierząt i in. elementów natury: „Cierpliwy ugotuje kamień i napije się wywaru z niego” (Hausa); „Nie ma złego władcy, jest tylko zły dworzanin” (Hausa); „Strach nie sprawi, że umrze także śmierć” (Mande). Przyjmują postać kunsztownych, lapidarnych formułek, często wypowiadanych w rytmiczny sposób przy akompaniamencie bębnów. Przysłów używa się często w zwykłej rozmowie, są one przejawem erudycji, krasomówstwa i mistrzowskiego opanowania języka. Opowiadania i bajki należą do najbardziej popularnych gatunków oratury, w niektórych społecznościach ich prezentacją zajmują się zawodowi bajarze. Opowiada się je przeważnie wieczorami czy nawet w nocy, najchętniej w porze suchej, na placach zgromadzeń lub w domostwie słynącego z talentu bajarza. Tego rodzaju spotkania przyjmują wysoce dram. charakter i odznaczają się żywą współpracą między narratorem a publicznością. Doświadczony bajarz zmienia barwę głosu, wcielając się w postacie utworu, posługuje się ruchem ciała i mimiką twarzy, chętnie używa ideofonów charakteryzujących bliżej okoliczności rozwoju akcji. Pewne partie opowiadania może wykonywać śpiewnym głosem czy przerywać je pieśniami. Teksty bajek są poprzedzane rozbudowanymi nieraz formułami wprowadzającymi, które mają na celu utrzymanie uwagi publiczności i wskazanie na ich morał. Formuły kończące, także wypracowane, zdejmują na ogół z narratora odpowiedzialność za treść opowiedzianej bajki. Bohaterami bajek i opowiadań są gł. uczłowieczone zwierzęta (żółw, zając, królik, pająk), ale również boscy i ludzcy oszuści, królowie i poddani, bliźniacy, myśliwi, olbrzymy i karły, wiedźmy, czarownice i złe duchy. Ważne miejsce zajmują wśród oratury wypowiedzi retoryczne, zw. palaver. Są to mowy sądowe i pogrzebowe oraz przemówienia wygłaszane w czasie posiedzeń starszyzny. Służą one łagodzeniu konfliktów przez uzewnętrznienie uczuć czy wymianę poglądów w kolejności wg starszeństwa. U niektórych ludów ukształtowały się grupy profesjonalnych oratorów, jak zi u Bobo z Burkina Faso przemierzających kraj, aby „ważyć napięcia społeczne”, czy okyeame u Aszantów z Ghany. Imiona pochwalne (np. kirari u Hausa czy oriki u Jorubów) przyjmują postać krótkich, często rytmicznych a nawet rymowanych utworów poetyckich. Stanowią oryginalny gatunek literatury afryk. liczący od kilku wyrazów do kilku wierszy tekstów. Są swego rodzaju etykietą człowieka umieszczającą go w grupie, wskazującą na jego pochodzenie, działalność, pozycję społ. i dokonania. Jako zawołania honoryfikatywne mogą się też odnosić do zwierząt, roślin, bytów nadnaturalnych czy nawet miejsc geograficznych. Do oryginalnych gatunków oratury afryk. należą różnego rodzaju wyliczanki i gry słowne (u Hausa: salon magana) wykorzystujące dwuznaczności i zawiłości języka, ćwiczące w sprawnym posługiwaniu się nim. W satyrach i pieśniach uszczypliwy liryzm (pieśni miłosne) niejednokrotnie łączy się z nostalgią (pojawia się ona gł. w hymnach pogrzebowych: „Jakiegoż to pokarmu odmówiono śmierci, a użyczono życiu?”, Nzakara; „Matko, w opustoszałym domostwie nie ma ognia. Skąd wezmę głownię, by rozpalić swe ognisko?”, Aszanti). Pieśni towarzyszą pracy i zabawie, a ich części składowe są wykonywane przemiennie przez solistę i „chór”, czyli ludzi wykonujących zespołowo jakąś pracę. U licznych ludów A. spotyka się elementy sztuki dramatycznej. Buszmeni słyną z towarzyszącego recytacjom tańca, odtwarzającego przygody myśliwskie. U Jorubów rozwinęła się opera muz., wywodząca się po części z kultu religijnego. Świeckiego charakteru nabierają przedstawienia związane z kultem duchów bori u Hausa. Wśród Kanuri ukształtował się swego rodzaju teatr kukiełkowy. Literatura sakralna obejmuje modlitwy, mity kosmologiczne i opowiadania hist.-legendarne o boskich władcach. Modlitwę odmawia się nieraz w tajnym języku, w sposób klarowny lub też mamrocząc, śpiewając (gł. hymny uwielbienia) i gwiżdżąc. Wyrafinowaną formę lit. przyjmują także inwokacje. Ważnym elementem lirycznej twórczości rel. są teksty wróżbiarskie w rodzaju hymnów jorubskiej wyroczni Ifa. Mity należą do podstawowych, ezoterycznych i „głębokich” gatunków oratury. W przedpiśmiennych cywilizacjach afryk. odgrywały tę samą rolę, co dogmaty w religiach uniwersalistycznych. Mity i legendy są głęboko zakorzenione w przeszłości i światopoglądzie danej grupy etnicznej. Uważa się je za „prawdziwe” historie, w odróżnieniu od opowiadań lud., traktowanych jako fikcja lit., ponieważ zawierają elementy wiedzy hist. (dlatego np. w czasie intronizacji oba — króla Beninu, mistrz ceremonii recytuje śpiewnym głosem fragmenty mitu). Legendy afryk. odnoszą się do początków dynastii i przedstawiają genealogie królów, wodzów czy bohaterów. Głównym ich celem jest usprawiedliwienie i legitymizacja władzy bądź też idealizacja niektórych przodków, założycieli plemion czy państw (legendy o Sundiacie z Mali i o zuluskim Czace). Są one przekazywane przez nadwornych poetów, w tym sławnych griotów: niektórzy recytują z pamięci chronologie królestw czy wodzostw, sięgające kilku wieków wstecz.

Struktura literatury ustnej ma mnemotechniczny charakter. Opiera się gł. na rytmie i in. elementach ułatwiających zapamiętanie (formuły, powtórzenia, paralelizmy). W odtwarzaniu utworów prozą narratora obowiązuje ogólne przytoczenie treści utworu: może on aktualizować wątki i nadawać im nowy kształt artystyczny. Autorstwo takich utworów ma charakter anonimowy albo też zbiorowy. Skrajny sposób dosłownego zapamiętywania dotyczy prawie wyłącznie poezji i wynika z konieczności zachowania wzorców rytmicznych, paralelizmów, aliteracji, rymu i in. technik poet. i tropów stylistycznych. W poezji występuje więc autorstwo indywidualne. „Prawo autorskie” nakłada w takim przypadku na wykonawcę obowiązek wymieniania na początku utworu imienia jego autora.

Utwory literatury ustnej układają się w hierarchię rodzajów i gatunków literackich. Najwyżej ceni się utwory poet. i gatunki liryczne. Do najbardziej rozwiniętych i powszechnych należy twórczość pochwalna. Opisuje ona nie tylko życie dworskie, ale także wszelkie formy ludzkiej aktywności (np. mężczyźni udający się w poszukiwaniu pracy do miasta są opiewani na wzór wojowników szykujących się do wyprawy wojennej). Przejawem unowocześniania poezji jest opiewanie misjonarzy, polityków i wytworów cywilizacji techn.: roweru, samochodu, pociągu czy rakiety kosmicznej. Poza okolicznościowymi wykonawcami utwory oratury odtwarzają też profesjonaliści, ludzie elokwentni, obdarzeni zdolnością improwizacji oraz umiejętnością spontanicznej repliki i siłą sugestii. Należą do nich np. Behom-mvet — „recytatorzy epopei i odtwórcy pieśni lirycznych” u Fangów z Demokr. Rep. Konga.

Pod wpływem zachodzących w Czarnej A. procesów, maleje zakres oddziaływania literatury ustnej. Rozwija się ona i oddziałuje gł. na społeczności wiejskie. W RPA wyrosła w środowisku czarnej i kolorowej ludności przedmieść, które znajdowały się poza zasięgiem rasistowskiego reżimu białych. Funkcje propagatora tej literatury przejęły obecnie stacje radiowe i telew., a sławni bajarze i narratorzy (np. Hausa) występują w klubach i barach publ. Niemniej w opinii Amadou Hampaté Ba, myśliciela malijskiego: „kiedy umiera starzec, to tak jakby spłonęła cała biblioteka”.

Literatura pisana rozwijała się na pn. krańcach Afryki już w starożytności. Jej ośrodki znajdowały się na obszarach przylegających do M. Śródziemnego i M. Czerwonego. Na początku naszej ery powstała tam patrystyczna literatura chrześc. (np. św. Augustyn z Hippony, św. Klemens z Aleksandrii). W średniowieczu nowa jakość lit. pojawiła się w strefie wpływów islamu (A. Północna, wybrzeże wschodnioafryk., Sudan Zach.) i chrześcijaństwa (Etiopia). Na przeł. XIX i XX w. u niektórych ludów Czarnej A., przedpiśmiennych i tych posługujących się pismem arab., rozwinęło się na większą skalę piśmiennictwo oparte na alfabecie łacińskim. W XX w. dużego znaczenia nabrała literatura w językach europejskich. Literatura w językach rodzimych sięga III tysiąclecia p.n.e. Do najstarszych należy literatura egip., w dużej mierze powiązana z wierzeniami rel. i magicznymi. Sakralny charakter mają też wczesne zabytki piśmiennictwa aksumskiego z pierwszych wieków naszej ery. W Etiopii od przyjęcia chrześcijaństwa w IV w. aż do końca XIX w. rozwijała się literatura w języku gyyz. Powstawała ona gł. w środowisku kleru etiopskiego, w klasztorach, na dworach władców i dostojników. Znaczną jej część stanowiły przekł. z greki oraz z języka arab. Piśmiennictwo hist. i historiograficzne (gł. kroniki cesarzy) również należy do spuścizny tej literatury. Od poł. XIX w. stopniowo funkcje lit. przejmuje język amharski, zapisywany alfabetem etiopskim, uzupełnionym o kilka znaków. Literatura amharska kontynuuje gatunki literatury gyyz, a ponadto rozwijają się w niej nowe, świeckie typy utworów (powieści, nowele, dramaty). Za pd. granicą Egiptu, jeszcze przed naszą erą, powstało piśmiennictwo w Meroe. Od VIII w. n.e. rozwijała się literatura nar. Nubijczyków. W A. Północnej ukształtowało się piśmiennictwo punickie, a po upadku Kartaginy (146 p.n.e.) jego odmiana neopunicka, wywodząca się z kolonii fenickich: Utyki i Kartaginy. Pochodną tej aktywności lit. jest piśmiennictwo zamieszkujących Saharę Tuaregów, posługujących się tifinagh, daleką odmianą pisma fenickiego. Do powstania literatury w językach rodzimych przyczyniła się islamizacja i chrystianizacja Czarnej A. Rozprzestrzenianie się islamu następowało na skutek podbojów, migracji plemion arab., a także dzięki kontaktom handl. i kulturowym. Wraz z religią przenikały tam język i pismo arab. (adżami), które adaptowano do zapisu języków miejscowych (hausa, fulani, suahili, malgaskiego, wolof, kanuri i in.). W Sudanie Zach. w XVII w. powstały Tarich as-Suda [‘kronika Czarnych Ludzi’] pióra Abd ar-Rahmana as-Sadiego oraz Tarich al-Fattasz [‘kronika badacza’] autorstwa Masuda Katiego i jego następców. Dzieła te opierają się na tradycji ustnej hist. państw Ghany, Mali i Songhaju. W Songhaju rozkwitała nauka muzułm. na uniw. w Timbuktu i Dżenne. Początek literatury suahili w alfabecie arab. sięga XIV w., ale jej zabytki zaginęły w okresie kolonizacji portug. (XV–XVII w.). Najstarsze zachowane dzieła (z XVIII w.) to Epos o Tambuce napisany dla sułtana wyspy Pate i Poemat hamzijjah Sayyida Aidarusiego. Do najstarszych dzieł hist. w tym języku należą także kroniki dworskie, których zachowane fragmenty są streszczeniami dłuższych utworów, powstałych pierwotnie w języku arab. Literatura arabsko-malgaska pojawiła się w końcu XVIII w., kiedy ówczesny władca nakazał zislamizowanym Temoro spisać kroniki królewskie. W języku somalijskim zachowały się 2 poematy zapisane alfabetem arab. z końca XIX w. W A. Zachodniej początki rodzimej literatury afryk. w języku adżami (przeł. XVIII i XIX w.) łączą się z działalnością muzułm. reformatora, szajcha Usmana Dan Fodio i ludzi z nim związanych. Ogłaszając świętą wojnę przeciwko starym dynastiom miast-państw Hausa, wykładali oni swe racje w językach arab., hausa i fulani, by dotrzeć do szerokich mas ludności. Głównie tworzyli poematy rel. zachowujące cechy formalne poezji arab., a nawet przejmowali niektóre jej gatunki. Pierwsze teksty w językach afryk., zapisane alfabetem łac., pojawiły się już na pocz. XVII w. Były to gł. utwory rel.: katechizmy i wykładnie doktryny chrześcijańskiej. W XIX i na pocz. XX w. misjonarze i administratorzy kolonialni zaczęli systematycznie opracowywać ortografie dla języków, które nie były wcześniej zapisywane, bądź które zapisywano w adżami. Uporządkowano także stworzone wcześniej przez różne misje odmienne systemy pisma dla tych samych języków, co spowodowało ich standaryzację i unowocześnienie. Biblia oraz alegoryczna powieść The Pilgrim’ Progress J. Bunyana były pierwszymi utworami przekładanymi na języki afrykańskie.

Rozwój twórczości lit. w alfabecie łac. datuje się od pocz. XX w. Pojawiają się nowe gatunki lit.: powieść, nowela i dramat. W A. Zachodniej rozwija się twórczość pisana w języku joruba, nawiązująca do bogatej tradycji literatury ustnej. Jej najbardziej znanymi przedstawicielami są poeci: A. Kolawole Ajisafe, J.S. Sowande i J.F. Odunjo, prozaicy: I. Babalola Thomas, A. Oyedele i D.O. Fagunwa oraz dramaturdzy: A. Faleti, A. Isola i A. Olabimtan. W Ghanie i Togo na uwagę zasługuje literatura w języku ewe (I.K. Hoh, E.T. Adiku, F.K. Fiawoo, H.K. Setsoafia, F.K. Nyaku, S.J. Obianim i C.K. Nyomi) oraz piśmiennictwo ludów Akan w Ghanie, gł. w językach fanti (D.K. Abbiw, R.G. Acquaah, J.A. Annobil i J. Ghartey, i S.K. Otoo) oraz twi (J.J. Addaye, A.C. Denteh, J.H.K. Nketia, A.A. Opoku, K.E. Owusu i R.A. Tabi). Literatura Hausa stanowi połączenie wcześniejszej tradycji muzułm. z wpływami zach. spowodowanymi bryt. kolonizacją ich kraju. Od pocz. XIX w. rozwijały się liczne gatunki poezji rel.: kaznodziejska, pochwalna, mistyczna, numerologiczna i in. (Usman ían Fodio, Abdullahi ían Fodio, Aliyu ían Sidi, Aliyu na Mangi, Muhammadu Tukur, Alhaju Umaru), a w okresie powojennym pojawiła się tematyka świecka (Aýilu Aliyu, Garba Ebisidi, Mu’azu Haĺeja, Na’ibi Sulaiman Wali, Sa’adu Zungur i Salihu Kontagora). Twórczość prozą obejmuje powieści (A. Tafawa Balewa, Bello Kagara, Nuhu Bamali, Abdulýadir Dangambo, Sulaiman Ibrahim Katsina), opowiadania (Alhaji Abubakar Imam), opisy podróży (Dauda Haruna, Aminu Kano), biografie i autobiografie oraz dramaty (Abubakar Tunau, Shu’aibu Maýarfi, Mohammed Sada, Umaru Balarabe Ahmad, Umaru Dembo, Yusufu Ladan, Umaru Danjuma Katsina, Hadi Abdullahi Alkanci). W środowisku ludów Bantu wyróżnia się literatura tworzona w języku suahili. Również ona łączy tradycje muzułm. z chrześcijańskimi. Do najwybitniejszych jej twórców należą poeci: Abdilatif Abdalla, Ahmad Nassir bin Juma Bhalo, Amri Abedi Kaluta, M. Mnyampala i R. Shaaban, prozaicy: A.T. Benzi, J. Buyu, P. Munehe Kareithi, E. Kezilahabi, H. Kuria, G. Mhina, R. Shaaban i J. Ndeti Somba oraz dramaturdzy: E.N. Hussein, H. Kuria i P. Muhando. Działalność misji chrześc. miała istotne znaczenie dla powstania i rozwoju literatur A. Południowej. Alfabet łac. był tam jedynym, kiedykolwiek używanym, pismem. Do najstarszych zabytków piśmiennictwa tej części A. należą: katechizmy, psałterze, zbiory hymnów, komentarze do dzieł o treści rel. i lit. adaptacje opowieści biblijnych. Do wybitnych postaci literatury Zulu zalicza się R.R.R. Dhlomo, autora powieści hist. o wielkich królach zuluskich. B.W.B. Vilakazi zapoczątkował tradycję nowocz. poezji zuluskiej, zdecydowanie odmiennej od tradycyjnych pieśni pochwalnych. Wśród twórców literatury Khosa na uwagę zasługują powieściopisarze: E.S. Guma, S.E.K. Mqhayi, poeci: D.D.T. Jabavu, J.J.R. Jolobe i G.S. Mama oraz uprawiający kilka gatunków lit. G.B. Sinxo. Wśród czołowych twórców literatury Sotho należy wymienić T.M. Mofolo, autora powieści alegorycznych i hist.; znanymi powieściopisarzami są również: S.M. Guma, B.M. Khaketla, E.A.S. Lesoro, J.J. Machobane i K.E. Ntsane. W literaturze Tswana wyróżniają: D.P. Moloto, M.O.M. Seboni i D.P.S. Monyaise oraz dramatopisarze: D.M. Modise, J.M. Ntsime i L.D. Raditladi. Bardziej rozwinięte piśmiennictwo powstało w ponad 50 językach afryk.; nie jest ono prostą kontynuacją twórczości ustnej, ani też nie stanowi etapu przejściowego między oraturą a piśmiennictwem w językach europejskich. Niektóre ludy tworzą literaturę prawie wyłącznie w swych własnych językach (np. Hausa i Suahili). Nawet literatury nawiązujące do przekładów i adaptacji utworów eur. zachowują silne związki z literatura ustną. Dominującymi tematami współcz. literatury pisanej w językach afryk. stają się problemy wynikające ze zderzenia kultur. W ostatnich dziesięcioleciach pojawiły się hasła i koncepcje dotąd nie znane — wyzysk, konflikty społ., czy gniew ludu. Problemy jedności afryk., rasizmu, czy apartheidu, a także konflikty, których źródłem jest spuścizna kolonialna znajdują odbicie niemal w każdej z tych literatur.

Literatura w językach eur. zaczęła się rozwijać pod wpływem akcji misyjnych w tzw. trzecim okresie chrystianizacji A. (1800–85), a wcześniej pojawiły się pierwsze próby lit. jako jeden ze skutków kolonizacji holendersko-hugenockiej w Kraju Przylądkowym. W XVII w. narodziła się literatura Burów — hol. osadników. Do XVIII w. były to gł. zapiski z podróży, pamiętniki lub spisane wrażenia pracowników East Indian Company — w języku niderl., a później, w powstałym na jego gruncie, języku afrikaans. Literatura burska, silnie nacechowana ideami nar., dała bardziej znać o sobie w XIX w., w czasie zmagań Burów z Brytyjczykami. Konflikt bryt.-burski (1899–1902) nasilił dążenia nacjonalistyczne Burów, co znalazło wyraz w ich sztuce słowa. Prekursorami literatury w języku afrikaans byli E. Marais i C.F.L. Leipoldt, którzy żyli na przeł. XIX i XX w. Od początku kształtowała ona świadomość nar. i poczucie odrębności kulturowej Burów — farmerów-kalwinów.

Literatura francuskojęzyczna rozwija się w byłych koloniach franc. i belg. W A. Północnej współistnieje z literaturą arabską. W niektórych krajach (np. w Algierii) pisarze, tworzący niegdyś w języku franc., dostosowują się do polityki państwa i często sięgają obecnie do arab. czy jego dialektów. Za pierwszy utwór literatury Czarnej A. w języku franc. uważa się powieść R. Marana, czarnego mieszkańca Gujany, Batouala, véritable roman négre. Powieść, uhonorowana nagrodą Goncourtów, przedstawia destrukcyjny wpływ systemu kolonialnego na tradycyjne społeczności regionu Ubangi-Szari. Pierwszymi utworami autorów afryk. były: powieść autobiogr. strzelca senegalskiego, Bakary Diallo, opisująca jego służbę w armii franc., naiwna apologia kolonializmu franc. i jego cywilizacyjnej roli; utwór Senegalczyka Osmane’a Socégo ukazujący zderzenie kultur; powieść hist. Dahomejczyka P. Hazoumé, opisująca początki panowania władcy Gezo w Abomeju (ob. Benin) oraz historię życia księżniczki Doguicimi, żywcem pogrzebanej obok czaszki męża, zabitego w bratobójczych walkach. Powieść hist. czerpała wątki z tradycji ustnej i przybrała z czasem oryginalny kształt epopei lub legendy hist., ukształtowanej na podstawie przekazów uczonych griotów albo innych depozytariuszy tradycji plemiennej. Pierwszymi tego przykładami były utwory: Kongijczyka J. Malonga, Gwinejczyka Djibrila Tamsira Niane, mieszkańca Górnej Wolty Nazi Boni i Senegalczyka B. Diopa. Dzieła te, przy aktywnym zaangażowaniu etnologów eur. (L. Frobeniusa, M. Delafosse’a i T. Monoda), uświadamiały Afrykanom, że Czarny nie jest człowiekiem bez przeszłości, a A. to nie tabula rasa, na której można budować ex nihilo, co się tylko chce. Ten ruch relatywizmu kulturowego zostaje wkrótce podjęty przez czarnych intelektualistów w Paryżu i Londynie, dając początek ideologii négritude. Jego pierwszym wyrazem był manifest-program Légitime défence. Wokół czasopisma „Étudiant noir”, zał. w Paryżu (1934) przez L.G. Damasa z Gwinei, A. Césaire’a z Martyniki i L.S. Senghora z Senegalu (przyszłego prezydenta tego kraju), krystalizują się aspiracje do odrodzenia kulturowego Czarnych. Ruch ten przyczyni się z czasem do wyjątkowego rozwoju twórczości lirycznej, a dominującym gatunkiem lit. francuskojęzycznej A. stała się poezja. Klasyczne już dzisiaj zbiory: Damasa, Cesaire’a, Senghora, J. Rabemananjara z Madagaskaru, uzewnętrzniają dążenia autorów do ucieczki przed supremacją kultury zach. i do odnowienia kontaktów z przedkolonialną przeszłością. Sławne stało się powiedzenie Senghora: „Zniszczę pogardliwe słowo «banania» na wszystkich murach Francji”. Temat powrotu do wyidealizowanej przeszłości afryk., poczucie gniewu i buntu przenika także późniejsze zbiorki poet.: G. Tchicaya U Tam’si, D. Diopa, L. Diakhaté, P. Kayo, M. N’Debeka. Druga generacja ludzi pióra zwraca się jednak gł. ku pisarstwu bardziej kryt. niż lirycznemu. Począwszy od lat 50., pojawia się seria opowieści opisujących „bez znieczulenia” społeczeństwo kolonialne, nie pozbawionych satyry i ironii. M. Beti m.in. ukazuje niepowodzenia w chrystianizacji Kamerunu, jego rodak, F. Oyono, wyśmiewa miernotę i bufonadę Białych w A. Trudności młodych, powracających z Europy Afrykanów w odnalezieniu swojego miejsca w rodzinnym kraju ukazują powieści Senegalczyka Cheikha Hamidou Kane, Gwinejczyka Camary Laye i B. Dadiégo z Wybrzeża Kości Słoniowej. Problem zagubienia, w tym także Białych w A., pojawia się w powieściach O. Bhély-Quénuma z Beninu i Camary Laye z Gwinei. Po uzyskaniu niepodległości powieściopisarze sięgają do satyry polit. i demaskują nadużycia kompradorskiej burżuazji (A. Kourouma z Wybrzeża Kości Słoniowej, Gwinejczyk Alioum Fantouré, Kameruńczyk M. Beti, H. Lopes, Sembene Ousmane i V.Y. Mudimbe z Demokr. Rep. Konga). Utrzymuje się moda na powieści autobiogr. i biograficzne. Pojawia się tendencja do koncentrowania się raczej na losach jednostek, zwł. w społecznościach, gdzie mimo postępu techn. zachowują znaczenie struktury wspólnotowe (np. V.Y. Mudimbe, tworząc studium psychol. bohatera, ukazuje jednocześnie obraz całego środowiska). Pisarze nowej generacji decydują się na ucieczkę od determinizmu.

Teatr wywodzący się z tradycji etnogr. szkoły W. Ponty’ego w Dakarze również odwołuje się do krytyki porządku kolonialnego i postkolonialnego. Dramaturdzy potępiają kolonializm i ludzi z nim związanych (Seydou Badian, J. Pliya, Kongijczyk S. Bemba), krytykują współcz. obyczaje polit. (B. Dadié i Kameruńczyk M. N’Debeka), opisują konflikt pokoleń (Kameruńczyk G. Oyono Mbia i J. Pliya).

Literatura w języku ang. osiągnęła świat. rozgłos na pocz. lat 60. XX w., ugruntowany lit. Nagrodami Nobla: zdobytą 1986 przez Nigeryjczyka W. Soyinkę i 1991 przez pisarkę z RPA, N. Gordimer. Pierwsze utwory wyszły spod pióra absolwentów uczelni bryt., znanych później działaczy polit., m.in. Ghańczyk J.E. Casely-Hayford podniósł problem wykorzenienia Afrykanów powracających po studiach zagr. w Europie do kraju. W Nigerii powstał ważny ośrodek kultury i literatury koncentrujący się wokół Klubu Mbari w Ibadanie i czasopisma lit. „Black Orpheus”, zał. 1947 przez Jahnheinza Jahna i Ulli Beiera. Dały się tam silnie odczuć wpływy négritude; pierwsze numery czasopisma zawierały gł. przekł. utworów pisarzy poszukujących afryk. osobowości (African Personality). Dopiero po 1960 pojawiła się krytyka tego ruchu, kojarzona obecnie ze sławnym powiedzeniem Soyinki: „Tygrys nie głosi swej tygrysowatości (tigritude), lecz rzuca się na zdobycz”. Od 1952 ukazują się wizjonerskie, oniryczne i mityczne powieści A. Tutuoli, który czerpie wątki z legend Joruba. W końcu lat 50. i na pocz. 60. pojawiła się grupa pisarzy, drukujących utwory w «African Writers Series» Heinemanna. Sporządzają oni kryt. bilans sytuacji w dawnych koloniach bryt., wskazują na ciężar przeszłości oraz opisują zderzenie tradycji z nowoczesnością; Flora Nwapa, G. Okara, C. Ekwensi, T. Aluko i Ch. Achebe przedstawiają społeczeństwo nigeryjskie wydane na łup skorumpowanej i niekompetentnej nowej klasy politycznej. Achebe ukazuje przybycie pierwszych misjonarzy do kraju Ibo i zapoczątkowanie przez nich procesu dekulturacji. Temat miasta okrutnego dla ludzi słabych i oderwanych od swych korzeni pojawia się m.in. w powieściach C. Ekwensi. W. Soyinka przedstawia życie intelektualne Lagos na przykładzie wykształconych za granicą i zapatrzonych w postęp cywilizacyjny świata młodych ludzi. Przedmiotem zainteresowań pisarzy są też gwałtowne przemiany gosp. dokonujące się pod wpływem boomu naft. We wschodnionigeryjskim mieście Onitsza rozwinęła się na dużą skalę literatura lud. (jarmarczna), o charakterze moralizującym, sprzedawana w postaci niewielkich tanich zeszytów. Bogactwu i wysokiej jakości literatury nigeryjskiej stara się dorównać twórczość pisarzy z kilku innych krajów angielskojęzycznych. Pisarze ghańscy wykazują głęboki pesymizm w stosunku do przeszłości, opisują pogoń za zyskiem i karierowiczostwo grupy dorobkiewiczów oraz przedstawiają katastrofalne skutki rządów cywilnych i wojsk. (Ayi Kwei Armah, K. Awoonor, Cameron Doudu). W Kenii rolę bezlitosnego świadka i krytyka historii oraz współcz. stosunków społ. odgrywa Ngugi wa Thiong’o, nawiązujący w swoich utworach do powstania Mau-Mau przeciwko Koronie brytyjskiej. Długa walka wyzwoleńcza znajduje także wyraz w twórczości G. Wachira, a przede wszystkim w powieściach Meja Mwangi. Ugandyjczyk R. Serumaga przedstawia smutną rzeczywistość postkolonialną swego kraju. Somalijczyk Nuruddin Farah podejmuje z dystansem problemy przynależności i tożsamości oraz ukazuje patriarchalne stosunki w społeczeństwie somalijskim.

Za pioniera literatury angielskojęzycznej A. Południowej uważa się szkoc. poetę romant. Th. Pringle’a. Na przeł. XIX i XX w. dominowała tu literatura egzotyczno-przygodowa. W miarę zaostrzania się konfliktów społ.-polit. i wzrostu świadomości nar. zaczyna przeważać tematyka segregacji rasowej. Literatura charakteryzuje się dużym realizmem, a służy temu autobiografia, ulubiony gatunek P. Abrahamsa, E. Mphahlele, T. Matshikizy, A. Hutchinsona i in., która oddaje szczególny klimat gwałtu i nienawiści, panujących do niedawna w RPA. Powieści i opowiadania B. Mondisane, R. Rive’a czy Alexa La Gumy wykazują spontaniczne zaangażowanie i przywiązanie do ziemi rodzinnej i wyrażają poczucie solidarności z uciskanymi. W sprawy apartheidu zaangażowali się także biali pisarze: H. Bosman, J.M. Coetze, N. Gordimer, A. Paton, O. Schreiner, W. Plomer, Th. Pringle, Dan Jacobsen i D. Lessing. Niektórzy z nich, np. B. Breytenbach, wykorzystywali w swej walce z segregacją rasową język afrikaans. A. Brink tworzył wprawdzie w afrikaans, ale niemal równocześnie tłumaczył swe utwory na angielski.

Poezja A. angielskojęzycznej łączy w sobie zamiłowanie do hermetyzmu z rozwijaniem rodzimej tradycji. Nigeryjczyk Ch. Okigbo, zabity w czasie wojny biafrańskiej, jest autorem poematów, w których pobrzmiewają echa mitologii klas., kosmogonii Ibów i historii biblijnych. Jego rodak, J. Pepper Clark, znany także jako dramatopisarz, umiejętnie łączył ang. techniki poet. z tradycjami afrykańskimi. W. Soyinka, odwołując się z pozycji outsidera do mitologii Jorubów i wierzeń tradycyjnych, w ironiczno-satyryczny sposób opisuje własne społeczeństwo. Dużą sławę zdobył w Ugandzie Okot p’Bitek. W poematach ukazywał hipokryzję elity kraju, potępiając ją ostro za bezkryt. naśladownictwo Europejczyków. Dramat A. angielskojęzycznej ma dłuższą tradycję niż w A. francuskojęzycznej. Najwybitniejszymi jego twórcami są Nigeryjczycy, J.P. Clark i W. Soyinka. Dramaty Clarka czerpią inspiracje z życia ludu Idżo, ale odczuwa się w nich ducha tragedii greckiej. W. Soyinka napisał ponad 20 dramatów, w których odbrązawiał przeszłość A.; piętnował w nich wynaturzenia władzy w niepodległych krajach i ukazywał miejsce człowieka w kosm. porządku.

Literaturę w języku portug. reprezentują obecnie gł. pisarze Angoli. Od XIX w. autorzy afryk. publikowali utwory w czasopismach i almanachach. Poematy Costa Alegre z Wyspy Św. Tomasza i Rui de Noronha z Mozambiku, powstałe przed 1940, są skierowane przeciwko polityce asymilacji. W późniejszym okresie powstały pierwsze grupy lit., a poezja walcząca towarzyszyła zmaganiom o niepodległość. Po 1948 twórcy Angoli grupowali się w ruchu Vamos descobrir Angola, znajdującym się pod silnym wpływem négritude. O żywotności literatury w języku portug. świadczą powieści urodzonego w Mozambiku, ale wychowanego w Angoli kreola Castro Soromenho, L. Vieiry i Pepeteli z Angoli oraz L.B. Honwany z Mozambiku. Twórczość poet. A. Jacinto i Viriato da Cruz z Angoli łączy w sobie dużą wrażliwość z przejawami buntu. W Mozambiku poeci: V. Malangatana, J. Craveirinha i Noémia de Souza, znajdują się pod wpływem Negro spirituals z Ameryki i tworzą w języku łączącym pidgin, kreolski i portug.

W. Leopold O literaturze Czarnej Afryki, Warszawa 1973;

V. Klima, K.F. Růzička, P. Zima Czarna Afryka. Literatura i język, Wrocław–Warszawa–Kraków 1980.

O.R. Dathorne African Literature in the 20th Century, London 1976;

D. Blair African Literature in French, Cambridge 1976;

R. Cornevin Littérature d’Afrique Noire de langue française, Paris 1976;

Litieratury Afriki, Moskwa 1979;

J. Chevrier Littérature négre, Paris 1984;

Literatures in African Languages. Theoretical Issues and Sample Surveys, red. B.W. Andrzejewski, S. Piłaszewicz, W. Tyloch, Warszawa 1985;

A.S. Gérard European-Language Writing in Sub-Saharan Africa, t. 1–2, Budapest 1986;

Black African Literature in English, ed. B. Lindfors, New York 1989;

W.J.G. Möhlig, H. Jungraithmayr Lexikon der afrikanistichen Erzählforschung, Köln 1998.

 

AFRYKA. SZTUKA. Na północ od Sahary rozwijała się sztuka pozostająca w kręgu kulturowym basenu M. Śródziemnego; oprócz mającej charakter rodzimy sztuki egip. (Egipt starożytny — Sztuka), powstawała też sztuka, którą zaszczepili przybywający z zewnątrz kolonizatorzy i najeźdźcy (sztuka fenicka, gr., rzym.); od IV w. rejon ten stał się ważnym ośrodkiem sztuki wczesnochrześc. (koptyjska sztuka), a później bizant., rozwijającej się aż do podboju arab. w VII w., kiedy dominująca stała się sztuka islamu. Na południe od Sahary rozwijała się tzw. sztuka Czarnej A.

Sztukę A. Północnej w starożytności dzieli się na 3 okresy (kultury): libijski, punicki i rzymski. Zaczątki sztuki rodzimych plemion libijskich (berberyjskich) sięgają paleolitu (malowidła w jaskiniach); w neolicie pojawiają się ryty naskalne; w Algierii powstają megalityczne dolmeny. Od VIII w. p.n.e. rozwija się pod wpływem orientalnym archaiczna sztuka punicka (np. tofet w Kartaginie — święty krąg, w którym składano urny z prochami niemowląt spalonych na ofiarę bóstwu); od VII w. p.n.e. powstają wotywne stele w nekropolach (Kartagina, Utyka). W V–IV w. p.n.e. nastąpił rozkwit sztuki punickiej i wzrost wpływów gr. (świątynie w Kartaginie i Syrcie). Punickie wyroby użytkowe z kamienia, metalu, szkła, drewna, kości, chociaż ustępowały gr., osiągnęły dość wysoki poziom artyst. (biżuteria, amulety). Sławą cieszyły się tkaniny purpurowe, ceramika (terakotowe posążki) oraz charakterystyczne maski magiczne. Do nielicznych zabytków budownictwa świeckiego należą ruiny domów w Kartaginie i miasto na przyl. Ras at-Tib (dawniej Bon). W poł. II w. p.n.e. nastąpiła synteza elementów punickich i libijskich w sztuce neopunickiej. Podbój rzym. spowodował szybką romanizację; dawne ośrodki punickie przekształcano wg zasad urbanistyki rzym., wznoszono też nowe miasta, często wg schematu obozu wojsk.; w miastach wprowadzano regularną siatkę ulic, wznoszono otoczone portykami fora, świątynie, bazyliki, termy, teatry, amfiteatry; zachowały się m.in. ruiny kompleksów monumentalnej architektury typowej dla rzym. municypiów i kolonii: Leptis Magna (Libia), Kartagina, Dugga (Tunezja), Thamugadi (Algieria), Volubilis (Maroko). Najdoskonalsze monumenty (częściowo rekonstruowane) to: kapitol w Dugga, teatr w Sabrata, amfiteatr w Thysdrus, Termy Antonina w Kartaginie, podziemne wille w Bulla Regia, obóz wojsk. w Lambaesis. Dzięki artystom gr. i szkołom lokalnym, dość wysoki poziom osiągnęła rzeźba statuaryczna i reliefowa (gł. ośrodki: Leptis Magna, Cezarea i Volubilis), a także mozaiki. Obok zromanizowanej sztuki oficjalnej, przetrwała sztuka lud. z tradycjami punicko-libijskimi. W okresie późnego Cesarstwa (IV–V w.) nastąpił rozkwit sztuki chrześc., a po VI w. sztuki bizant.; od podboju arab. w VII w. losy, a tym samym i sztuka A. Północnej, wiążą się z rozwojem cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. W średniowieczu i czasach nowoż. sztuka A. Północnej, mieszcząc się całkowicie w tradycjach artyst. świata islamu, wytworzyła indywidualną stylistykę, podlegającą zarówno wpływom wzorów importowanych ze Wschodu, jak i tradycjom miejscowym — jest to szczególnie widoczne w części zach. tego obszaru; od XVI w. zaznaczają się — zwł. na wybrzeżu — wpływy sztuki tur., natomiast w głębi lądu utrzymały się tradycyjne formy architektury i zdobnictwa berberyjskiego. Współczesna sztuka i architektura pozostają pod wpływem europejskim.

Sztuka Czarnej A. to twórczość plast. ludów zamieszkujących tereny na południe od Sahary. Najstarsze znaleziska tej sztuki pochodzą z okresu kultury Nok. Są to zbliżone do naturalnej wielkości stylizowane głowy, popiersia, fragmenty figur ludzkich i zwierzęcych z terakoty. Podobne rzeźby, gł. głowy o groteskowo zarysowanych ustach, występowały w kulturze Sao w okolicach jez. Czad (VIII–X w.). Najstarsze ślady stosowania miedzi i jej stopów pochodzą z Igbo-Ukwu w Nigerii (regalia odlewane z brązu, IX w.), podobnie jak najstarsze fragmenty tkanin z włókien roślinnych. Z XVI w. pochodzą rzeźby kamienne z dawnego państwa Kongo. Do najwspanialszych osiągnięć plastyki afryk. należą słynne odlewy z brązu i mosiądzu, które powstały w Ife i Beninie. W XVII w. rozkwitła sztuka państwa Aszantów i Dahomeju (wyroby z żelaza, płytki reliefowe, tkaniny aplikowane). Z XVII–XVIII w. pochodzą też rzeźby kamienne z dawnego państwa Nupe i wyroby z metali kolorowych, odkryte w dolnym biegu Nigru. Najstarsze rzeźby drewniane to posągi przedstawiające prawdopodobnie władców ludu Kuba z Kongo (XVII w.). W A. Wschodniej rozwijała się sztuka, która łączyła elementy rodzime z wpływami arab. i azjat., powstała interesująca architektura o cechach muzułm. (Wielki Meczet i pałac z XIV w. w Kilwa). W A. Południowej najciekawszy zespół zabytków tworzą ruiny Wielkiego Zimbabwe i Mapungubwe nad rz. Limpopo, skąd pochodzą wspaniałe dzieła sztuki złotniczej. Główną cechą tradycyjnej sztuki afryk. jest jej związek z życiem codziennym, religią i magią. Twórczość plast. wyraża się najpełniej w rzeźbie drewnianej, polerowanej lub polichromowanej (posążki przodków, bóstw, figurki zwierząt, fetysze). Rzadziej jako surowca używa się kości słoniowej, kamienia, gliny i metali. Do wspólnych cech rzeźby afryk. należą: frontalizm, symetria i statyka. W proporcjach ciała występuje charakterystyczne powiększenie głowy, uznawanej za siedlisko duszy, wyraźnie są podkreślone cechy płciowe i pępek oraz rysy indywidualne. Ważną rolę odgrywają maski, uznawane często za synonim sztuki afryk., najczęściej drewniane, w niektórych rejonach zdobione polichromią, antropomorficzne i zoomorficzne. W plastyce afryk. wyróżnia się 2 tendencje: do realizmu — na wybrzeżu zach. i w pasie lasów równikowych, i do abstrakcji — w głębi lądu. Odpowiednia stylizacja i deformacja postaci ludzkiej określa odrębne kręgi stylistyczne. Wyróżnia się 3 podstawowe kręgi: Sudan Zach. (Bambara, Bobo, Dogo, Mossi, Senufo), Wybrzeże Gwinejskie (Aszanti, Baule, Joruba), Kongo (Luba, Kuba, Kongo i in.). W A. Wschodniej wyróżniają się rzeźbiarze Makonde. Swoistą dziedziną sztuki jest zdobienie ciała: malowanie (Nuba), tatuaż lub skaryfikacja (Joruba, Makonde, Tiw i in.). Dla niektórych rejonów typowe jest zdobienie malowidłami ścian domów (Ndebele). Współcześnie w wielu krajach afryk. tworzą wybitni malarze i rzeźbiarze, którzy nawiązują w swoich dziełach do tradycji, wykorzystując nowocz. techniki (B. Enwonwu, V. Kofi, M.Valente). Rzemiosło artyst., stojące na wysokim poziomie, cechuje bogactwo form i motywów zdobniczych (gł. ornament geom.). Rozwija się kowalstwo artyst., odlewnictwo, garncarstwo, plecionkarstwo, tkactwo.

T. Bodrogi Sztuka Afryki, Wrocław 1968;

A. Stierlingow Iskusstwo Afriki, Moskwa 1984.

 

AFRYKA. MUZYKA. Na kontynencie afryk. współistniało od starożytności i średniowiecza wiele odrębnych kultur muz.: egip. (Egipt starożytny — Muzyka), arab., etiopska, koptyjska i in. A. dzieli się, zwł. z punktu widzenia antropol.-etnogr., na obszar pn.-wsch., zdominowany przez kulturę chamicką, silnie zarabizowany, oraz resztę kontynentu, zamieszkałą gł. przez plemiona murzyńskie, autochtoniczne i autonomiczne kulturowo. Murzyńska muzyka A. wykazuje dużą różnorodność i różny stopień rozwoju; jest przeznaczona na ogół do zbiorowego wykonania, przejawia silny związek z życiem grupy społ., spełnia często funkcję magiczną (np. wywoływanie deszczu, uzdrawianie), połączona z tańcem prowadzi niekiedy do zbiorowej ekstazy; w przeciwieństwie do muz. kultur eur. i azjat. odznacza się brakiem notacji muz. i udokumentowanych systemów teoret.; charakteryzuje się natomiast bogatym instrumentarium, wykorzystującym szeroko naturalne materiały (tykwy, orzechy kokosowe, muszle, kamienie, kawałki drewna, zwł. bambusowego, zwierzęce kości, rogi itp.). Najliczniej są reprezentowane idiofony, przede wszystkim przez drewniane bębny szczelinowe (tam-tamy), służące również do przekazywania informacji na dużą odległość, bębny pocierane, dzwony, ksylofony różnych rozmiarów, niekiedy b. duże (obsługiwane przez kilku wykonawców), i różnych typów (np. ponad 50 tylko na południu A.), zaopatrzone często w rezonatory z tykwy lub wypalonej gliny, oraz przez popularną zanzę (zw. też mbira, kalimba, ndandi, nżari itp.), instrument o skrzynkowym rezonatorze i metalowych lub trzcinowych języczkach zarywanych kciukami. Liczne są membranofony: rozmaite typy kotłów i bębnów, z 1 lub 2 membranami, cylindryczne, klepsydrowe, bębny wodne (napełnione wodą drewniane, często bambusowe, naczynie obciągnięte baranią skórą), archaiczne bębny bez rezonatorów (skóra rozpięta na palikach wbitych w ziemi). Występują także instrumenty dęte (trąby z kłów słoniowych, rogi, flety bambusowe, fletnie Pana, rozmaite piszczałki) i strunowe (harfa, lira i najstarszy przedstawiciel tej grupy — łuk muz.). Melodyka muzyki afryk. jest na ogół uboga, podporządkowana rytmice i organizacji harmonicznej; melodie wokalne, zazwyczaj o kierunku opadającym, rozwijane krótkimi, lapidarnymi, powtarzanymi frazami, oparte najczęściej na pentatonice lub tylko na jej wycinku, wykorzystujące niekiedy rozłożone trójdźwięki, różnią się np. od azjat. melodii pentatonicznych węższym ambitusem, brakiem modulacji i bardziej samodzielnych struktur. Zasadą rozwoju jest powtarzanie, niekiedy z pewnymi modyfikacjami, oraz dialog solisty i chóru (śpiew responsorialny). Cechą powszechną w muzyki A. jest wielogłosowość, zwł. w postaciach prostszych, jak ostinato, burdon, śpiew w równoległych interwałach tercji, kwarty, kwinty, oktawy, b. rzadko sekundy. Ubóstwo melodyki jest rekompensowane rozwiniętą rytmiką, obfitującą w różnorodne kombinacje podziału, nawarstwień i zestawień wartości rytmicznych. Rytmika, zw. linearną lub tematyczną, operuje wyrazistymi strukturami rytmicznymi (na wzór tematów melodycznych w muzyce eur.), pojawiającymi się i powtarzanymi w różnych głosach. Kultury muz. poszczególnych plemion afryk. różnią się osiągniętym stopniem rozwoju. Najbardziej pierwotną kulturę muz. reprezentują wymierające już dziś plemiona południowoafryk., zwł. Buszmeni, Pigmeje (dorzecze Konga) i Hotentoci (pd.-zachodnia A.). W skład ich instrumentarium wchodzą instrumenty o prostej konstrukcji (jednostrunne łuki muz. Buszmenów, flety wydające jeden dźwięk i pocierane bębny Hotentotów), ale też odznaczające się różnorodnością odmian, zwł. idiofonów (bębny drewniane, grzechotki, muszelki, zanza) i membranofonów. Znacznie bardziej rozwiniętą kulturę muz. mają narody sudańskie i ludy Bantu, zamieszkujące A. Środkową. W związku z występującym tam rozwarstwieniem społ. (żywe tradycje państw. i dynastyczne) zaznacza się wyraźna granica między muzyką lud. (powszechną) a profesjonalną, przeznaczoną dla panujących; występuje też zjawisko importu muzyków (np. Batwa są muzykami u Watussi).

Przeobrażenia społeczno-polit., które objęły A., zwł. po II wojnie świat., odbiły się także na jej kulturze muz.; zaznaczyły się wpływy muzyki eur.; przyjęto eur. instrumenty (np. gitarę), częściowo system dur-moll (gł. w muzyce popularnej); liczbę instytucji muz., istniejących na północy (np. działające od lat 20. konserwatorium w Kairze), powiększyły tworzone na wzór eur. instytucje w głębi kontynentu (m.in. konserwatorium w Nairobi). Naturalne w sztuce afryk. zjawisko synkretyzmu spowodowało, że współczesna muzyka A. występuje też często w powiązaniu z innymi sztukami, a zwł. z tańcem i działaniami teatr.; jednym z przykładów połączenia muzyki z teatrem jest wystawiana w Nowym Jorku sztuka Kikunkor (1934) A. Dafara, kompozytora z Sierra Leone, który uczestniczył w spektaklu także jako śpiewak i tancerz. Często są spotykane folklorystyczne zespoły taneczno-muz. (Senegal, Gwinea, Mali), organizowane od lat 30. (1961 powstał w Senegalu zespół Baletu Narodowego, który występami w Europie zyskał duży rozgłos). Do współcz. profesjonalnych kompozytorów afryk. należą: w Ghanie — E. Amy, J.H. Kwabena-Nketia, F. Gbieko, Dż. Boatieng; w Nigerii — A. Bankolie, autor kantaty Joruba i suity fortepianowej Nigeria, S. Akrobot, A. Juba, W. Eczezon; w Etiopii — K.I. Niegussie, A.M. Bieggo-Sou; w Ugandzie — Dż. Kiagambidwa; w Tanzanii — S. Mbungi.

J.H. Kwabena-Nketia O muzyce afrykańskiej, w: Materiały afrykanistyczne, Warszawa–Accra 1963;

A. Jones African Music, Livingston 1943;

tegoż Studies in African Music, t. 1–2, London 1959;

J.H. Kwabena-Nketia Music in Ghana, London 1962;

D. Thieme African Music, Washington 1964;

R. Bradel The Music of Central Africa, New York 1965;

J.H. Kwabena-Nketia The Music of Africa, New York 1974.

 

AFRYKA. POLACY W AFRYCE. Pierwszymi Polakami w A. Północnej byli w pocz. XV w. rycerze oraz pielgrzymi do Ziemi Świętej, stała zaś obecność Polaków w tej części A. sięga XVI w. W XVI i XVII w. szlakiem mor. z Europy wokół Przyl. Dobrej Nadziei do Indii i na Daleki Wschód udawali się pol. misjonarze, marynarze, podróżnicy i handlarze (m.in. szlachcic K. Pawłowski, jezuita W. Męciński). Polacy uczestniczyli też w kolonizacji Kraju Przylądkowego; 1644 jezuita M. Boym opisał Kafrarii; w latach 70. i 80.XVIII w. na Madagaskarze przebywał M.A. Beniowski (którego krajowcy obwołali królem). Bliższe kontakty z A. Północną nawiązali Polacy walczący w Egipcie u boku Napoleona Bonaparte, m.in. J. Sułkowski, J.F. Łazowski (kartograf Egiptu, budowniczy fortów i kanałów nawadniających), a w 2. poł. XIX w. rozwijali je m.in.: A. Muchliński, W. Rzewuski, J.J. Sękowski, W. Wężyk. Od lat 40. XIX w. w wyprawach nauk. uczestniczyli: T.F. Bartmański (poszukiwania źródeł Nilu), L. Cienkowski (poszukiwania złóż złota w dolinie Nilu). Badania w różnych częściach kontynentu rozpoczęli: A. Sierakowski (szczepy berberyjskie), Z. Zaborowski (plemię Howasów na Madagaskarze), J.K. Chełmicki (prace kartograficzne Zielonego Przylądka i Gwinei Portugalskiej); za znawcę Zanzibaru uważano H. Jabłońskiego (został tam franc. konsulem). W 1863–67 podróże do Egiptu, Sudanu i Algierii odbył A. Waga, który wraz innymi uczestnikami (m.in. W. Taczanowskim) zgromadził zbiory ornitologiczne i entomologiczne; przyrodę gór Atlas badał w latach 80. J.T. Rostafiński; A.P. Hajdukiewicz, podczas pobytu w Dahomeju (ob. Benin) w końcu XIX w., oprac. monografię geogr. i etnogr. tego kraju, a P. Zboiński oprac. mapę geol. dolnego dorzecza rz. Kongo. Po powstaniu listopadowym 1830–31 Polacy — jako urzędnicy, agronomowie, lekarze, a przede wszystkim osadnicy i żołnierze Legii Cudzoziemskiej — docierali do Algierii, a na przeł. XIX i XX w. wchodzili w skład wojsk kolonialnych. Do A. Południowej napłynęły grupy pol. emigrantów po odkryciu tam diamentów i złota. Ostatnie ćwierćwiecze XIX w. i przeł. XIX oraz XX w. przyniosły kilka ważnych pol. dokonań w poznaniu A. W głębi lądu A. Południowej podróżował A. Rehman (1875–77, 1879–80); K. Motyliński przeprowadził badania lingwistyczne i religiozn. Ibadytów w Algierii (1875–1907), które kontynuował Z. Smogorzewski. J. Dybowski oprac. projekt zakładania sztucznych oaz na Saharze, a 1891 brał udział w ekspedycji do A. Równikowej; badania Kongo (rzeka i jej dopływy) oraz terenów na południe od jez. Czad przyniosły mu międzynar. uznanie; znane w świecie obserwacje antropol., etnogr. i lingwistyczne (1907–09) plemion w dorzeczu Nilu, Konga i wielkich jezior afryk. przeprowadził J. Czekanowski; badaniami zool. w A. Środkowej i Wsch., gł. fauną jez. Niasa i Rukua, zajmował się A. Jakubski (1909–10) i jako pierwszy Polak próbował wejść na Kilimandżaro (1944 dokonał tego J. Golcz); W. Gorczyński w 1. i 2. dekadzie XX w. prowadził obserwacje i pomiary promieniowania słonecznego w różnych częściach A. Polacy uczestniczyli też w ekspedycjach o charakterze gosp., m.in. R. Zuber poszukiwał w A. Zachodniej ropy naft. Inne wyprawy, oprócz realizacji celów nauk. i ekon., próbowały tworzyć przyczółki dla pol. działalności kolonialno-emigracyjnej. Największy rezonans społ. w Polsce przyniosła wyprawa do Kamerunu (1882–85) S. Szolc-Rogozińskiego, L. Janikowskiego i K. Tomczeka. Plan przejścia w poprzek kontynentu, od ujścia Zambezi do ujścia Kongo, próbowała realizować wyprawa K. i S. Stebleckich oraz A. Pisulińskiego (1884–96). A. odwiedzali pisarze i poeci (m.in. J.K. Korzeniowski i H. Sienkiewicz), co znajdowało wyraz w ich twórczości. A. stała się też terenem działalności pol. misjonarzy. Już w 2. poł. XVII w. pracę misyjną w Kongo rozpoczął W. Miliński, a 1846 M. Ryłło został prowikariuszem apostolskim misji z siedzibą w Chartumie. Liczniejsi pol. misjonarze pojawili się u schyłku XIX w. Od lat 80. XIX w. jezuici wspierali misję w Dolnej Zambezi, a po 1910 przenieśli się do Broken Hill (ob. Zambia), gdzie erygowano dla nich prefekturę; na terenie Wielkiej Namy (ob. Namibia) pracowali oblaci: J. Malinowski (mediator w czasie powstania ludności tubylczej przeciwko Niemcom 1905–07) oraz S. Poraj Królikowski (pierwszy pol. prefekt apostolski); w końcu XIX w. Polacy współorganizowali w Natalu misję, która wkrótce stała się największym na świecie ośrodkiem misyjnym i skupiskiem pol. misjonarzy (Misja Mariannhillska). Wśród trędowatych na Madagaskarze pracował (1892–1912) jezuita J. Beyzym; pol. działalność misyjną w A. wspierała Sodalicja św. Piotra Klawera, którą zał. M.T. Ledóchowska. Po I wojnie świat. pol. kontakty z A. zostały rozszerzone. Utworzono sieć placówek dyplomatycznych i konsularnych (1939 było ich 16) oraz aktywizowano handel. A. stała się przedmiotem planów kolonialnych i osadniczych (Liga Morska i Kolonialna). Wysyłano tam ekspedycje rekonesansowe i nauk. oraz pierwsze grupy osadników. W działalności nauk. na czoło wysuwały się badania etnologiczne R. Stopy nad ludami San (Buszmeni) i Khoikhoi (Hotentoci) oraz poszukiwania archeol. K. Michałowskiego w Egipcie; tam również papirusy badał J. Manteuffel; obserwacje geomorfologiczne i hydrologiczne na Saharze (1924–29, 1931) wykonał J. Czekalski; krótkie badania antropol. przeprowadził B. Malinowski; obszary roponośne w Algierii (1923) badał K. Bohdanowicz; po zakończeniu IV Międzynar. Kongresu Geol. w Pretorii 1929 J. Loth i W. Goetel jako pierwsi Polacy przemierzyli A. z południa na północ, trasą Kapsztad–Aleksandria; podobnie jak inni uczestnicy tego kongresu, J. Lewiński i J. Morozewicz przywieźli zbiory geol. i przyr. oraz opublikowali wyniki podróży. W 1934 odbyła się pierwsza pol. wyprawa alpinistyczna w Atlas Wysoki. Kolejną wyprawę — pod wodzą E. Lotha — zorganizowano 1938–39 do masywu Ruwenzori. W okresie międzywojennym do A. przybywało rocznie ok. 200 pol. obywateli. Znaczny odsetek Polaków w A. stanowili żołnierze i weterani Legii Cudzoziemskiej (2–4 tys.), mieszkający w Algierii i Maroku. Kolonię pol.-żyd. w A. Południowej szacowano na 10–15 tysięcy. Wybuch II wojny świat. spowodował czasową obecność w A. polskich uchodźców cywilnych (gł. kobiety i dzieci) oraz żołnierzy; pierwsza grupa, tzw. Cypryjczyków (ok. 300 osób), dotarła 1941 do Rodezji Pn., największe (ok. 18 tys.) napłynęły z ZSRR. Uchodźców rozlokowano w osiedlach w Kenii, Ugandzie, Tanganice, Rodezji Pn. i Rodezji Pd. oraz w Unii Pd. Afryki. Zorganizowano dla nich szkolnictwo podstawowe i średnie, prowadzono działalność kult.-społ.; w Egipcie utworzono dla chłopców szkoły junackie. Żołnierze pol. uczestniczyli w walkach w A. Północnej — Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich (Tobruk, Al-Ghazala) oraz piloci; pol. okręty i statki pasażerskie brały udział w konwojach i bitwach u wybrzeży A.; pol. piloci dostarczali samoloty z Ameryki Pn. przez Takoradi na Złotym Wybrzeżu do Egiptu. Żołnierze przebywali w obozach szkoleniowych i szpitalach, gł. w Unii Pd. Afryki, a także służyli w Bryt. Afryce Zachodniej. Po zakończeniu II wojny świat. nastąpiła stopniowa likwidacja pol. osiedli, która trwała do końca lat 40. Większość Polaków wyjechała do W. Brytanii, inni do byłych dominiów bryt., a także do USA. Do Polski wraz z uchodźcami z Bliskiego Wschodu wróciło ok. 3,8 tys. osób. Do tych, którzy pozostali, dołączyli byli żołnierze PSZ. W większych skupiskach tworzyli organizacje ogólnokrajowe oraz środowiskowe — otwierano pol. domy i biblioteki. Emigracja ta nie miała trwałego charakteru, bowiem przeobrażenia społ.-polit., związane z uzyskiwaniem niepodległości przez kraje afryk., często zmuszały Polaków do ich opuszczania (np. powstanie Mau Mau w Kenii). Równocześnie jednak powstawały warunki do nawiązywania oficjalnych stosunków Polski z nowo niepodległymi państwami. Przyjeżdżały tam grupy specjalistów w dziedzinie budownictwa, przemysłu, medycyny i rolnictwa; wznowiono badania nauk., m.in. prace archeol. w Egipcie (K. Michałowski); tam też pod kierunkiem T. Dzierżykray-Rogalskiego prowadzono arabsko-pol. badania antropol. Do A. podróżują dziennikarze (m.in. R. Kapuściński), pol. misjonarze uczestniczą w jej chrystianizacji (jezuita A. Kozłowiecki został 1959 arcybpem Lusaki). A. leżała zawsze z dala od gł. fal pol. emigracji; stosunkowo liczne skupisko polonijne znajduje się jedynie w RPA (ok. 10 tys.); poza nią dość liczni Polacy przebywają (przeważnie na kontraktach — lekarze, inżynierowie, technicy) zwł. w Algierii, Egipcie, Ghanie, Kenii, Libii, Maroku, Nigerii i Zambii.

S. Gołąbek Związki Polski i Polaków z Afryką (do roku 1945), Warszawa 1978;

W. Słabczyński Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1988;

A. Kuczyński Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji o ludach Afryki, Wrocław 1990;

A. Żukowski W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Południowej (XVI–XX w.), Warszawa 1994.